Το απόσπασμα

Η τελευταία παράγραφος του κειμένου 1 «Ο νεανικός ιδεαλισμός» κλείνει ως εξής:

«...Ελπίζω, για το δικό τους καλό, οι νέοι αυτοί και οι νέες να μη σκέφτονται και πολύ το τίμημα που χρειάζεται να πληρώνουν για την επιλογή τους. Να μη σκέφτονται τα άστεγα παιδιά της Αφρικής, τους μικρούς αυτούς αγωνιστές της ζωής που θα μπορούσαν να γίνουν φίλοι τους και να τους προσφέρουν τις πιο βαθιές συγκινήσεις. Ή την υπέροχη διεθνή ομάδα με την οποία θα συνεργάζονταν, αν είχαν επιλέξει να δουλέψουν με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα ή τη Διεθνή Αμνηστία. Ελπίζω τα καινούρια τους τζιπ να τους παρηγορούν...»

Ο υποθετικός λόγος

Παρατήρησε ότι εδώ η απόδοση προηγείται της υπόθεσης μέσα στην πρόταση — κάτι απόλυτα φυσικό, αφού η σειρά υπόθεση-απόδοση δεν είναι υποχρεωτική.

Τι είδος υποθετικού λόγου είναι

Πρόκειται για αντίθετο του πραγματικού: η υπόθεση αναφέρεται σε μια επιλογή που δεν έγινε στο παρελθόν — οι νέοι δεν επέλεξαν τελικά να εργαστούν με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα ή τη Διεθνή Αμνηστία, αλλά προτίμησαν την καλοπληρωμένη δουλειά σε πολυεθνική εταιρεία, όπως εξηγεί το υπόλοιπο κείμενο. Επειδή η υπόθεση δεν πραγματοποιήθηκε, ούτε η απόδοση πραγματοποιείται — δεν συνεργάζονται τελικά με αυτή την «υπέροχη διεθνή ομάδα».

Ο αρχικός υποθετικός λόγος

«...την υπέροχη διεθνή ομάδα με την οποία θα συνεργάζονταν, αν είχαν επιλέξει να δουλέψουν με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα ή τη Διεθνή Αμνηστία.»

Είναι αντίθετο του πραγματικού, με υπόθεση σε υπερσυντέλικο και απόδοση σε «θα» + παρατατικό.

Μετατροπή σε πραγματικό υποθετικό λόγο

Για να τον μετατρέψουμε σε πραγματικό υποθετικό λόγο, βάζουμε την υπόθεση σε υποτακτική αορίστου και την απόδοση σε οριστική μέλλοντα:

«Αν επιλέξουν να δουλέψουν με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα ή τη Διεθνή Αμνηστία, θα συνεργαστούν με μια υπέροχη διεθνή ομάδα.»

Τι αλλάζει στο νόημα

Η αλλαγή είναι σημαντική για το νόημα ολόκληρου του κειμένου: η αρχική, αντίθετου του πραγματικού μορφή εκφράζει τη λύπη/ειρωνεία του συγγραφέα για μια ευκαιρία που έχασαν οριστικά συγκεκριμένοι νέοι που ήδη προτίμησαν την πολυεθνική εταιρεία. Η πραγματική μορφή, αντίθετα, θα εξέφραζε αισιοδοξία — ότι υπάρχουν ακόμα νέοι άνθρωποι που μπορούν να κάνουν αυτή την επιλογή στο μέλλον. Δηλαδή η μετατροπή αλλάζει το κείμενο από κριτική για κάτι που έγινε σε προτροπή για κάτι που μπορεί ακόμα να γίνει.

Οι τρεις τελευταίοι στίχοι

Οι τρεις τελευταίοι στίχοι του κειμένου 2 «Αν δώσεις...» είναι:

«Σπέρνοντας μια φορά σπόρους, σοδιάζεις μια φορά. / Φυτεύοντας ένα δέντρο, σοδιάζεις δέκα φορές. / Μορφώνοντας το λαό, σοδιάζεις εκατό φορές.»

Στη μορφή τους αυτή, δεν είναι υποθετικοί λόγοι· χρησιμοποιούν μετοχές («Σπέρνοντας», «Φυτεύοντας», «Μορφώνοντας») για να δηλώσουν αιτία και αποτέλεσμα.

Μετατροπή σε πραγματικό υποθετικό λόγο

Ακολουθώντας το ίδιο μοτίβο με τους πρώτους στίχους του ποιήματος («Αν δώσεις..., θα φάει...»), η μετατροπή σε πραγματικό υποθετικό λόγο (υπόθεση σε υποτακτική αορίστου, απόδοση σε οριστική μέλλοντα) είναι:

«Αν σπείρεις μια φορά σπόρους, θα σοδιάσεις μια φορά. / Αν φυτέψεις ένα δέντρο, θα σοδιάσεις δέκα φορές. / Αν μορφώσεις τον λαό, θα σοδιάσεις εκατό φορές.»

Μετατροπή σε αντίθετο του πραγματικού

Η μετατροπή σε αντίθετο του πραγματικού (υπόθεση σε παρατατικό, απόδοση σε «θα» + παρατατικό) είναι:

«Αν έσπερνες σπόρους, θα σόδιαζες μια φορά. / Αν φύτευες ένα δέντρο, θα σόδιαζες δέκα φορές. / Αν μόρφωνες τον λαό, θα σόδιαζες εκατό φορές.»

Σύγκριση με τους υπόλοιπους στίχους του ποιήματος

Αυτοί οι τρεις στίχοι έχουν την ίδια λογική δομή με τους υποθετικούς λόγους που υπάρχουν ήδη στο ποίημα (π.χ. «Αν τα σχέδιά σου είναι για ένα χρόνο, σπείρε σπόρους»), με μία διαφορά: εκεί η απόδοση είναι σε προστακτική (συμβουλή: «σπείρε», «φύτεψε», «μόρφωσε»), ενώ η μετατροπή που κάναμε εδώ δίνει απόδοση σε οριστική μέλλοντα (πρόβλεψη: «θα σοδιάσεις»). Και οι δύο μορφές είναι πραγματικός υποθετικός λόγος — απλώς η μία λειτουργεί σαν οδηγία και η άλλη σαν πρόβλεψη αποτελέσματος.