Το κείμενο

Οι τέσσερις πρώτοι στίχοι του κειμένου 2 «Αν δώσεις...» είναι:

«Αν δώσεις ένα ψάρι σ' έναν άνθρωπο, / θα φάει μια φορά. / Αν τον μάθεις να ψαρεύει, / θα τρώει σ' όλη του τη ζωή.»

Τα δύο ζεύγη προτάσεων

Η σχέση που τις συνδέει

Σε κάθε ζευγάρι, η πρώτη πρόταση εισάγεται με τον σύνδεσμο αν και θέτει έναν όρο — αυτή είναι η υπόθεση. Η δεύτερη πρόταση δηλώνει το αποτέλεσμα που θα ισχύσει, εφόσον πραγματοποιηθεί αυτός ο όρος — αυτή είναι η απόδοση. Άρα κάθε ζεύγος αποτελεί έναν υποθετικό λόγο.

Τι είδος υποθετικού λόγου είναι

Στα δύο ζεύγη, η υπόθεση έχει το ρήμα σε υποτακτική αορίστου («δώσεις», «μάθεις») και η απόδοση σε οριστική μέλλοντα («θα φάει», «θα τρώει»). Αυτός ο συνδυασμός δηλώνει πραγματικό (δυνατό) υποθετικό λόγο: κάτι που μπορεί κάλλιστα να συμβεί, και αν συμβεί, το αποτέλεσμα θα ακολουθήσει με βεβαιότητα. Το ποίημα δεν μιλά για κάτι απίθανο ή ανεκπλήρωτο, αλλά για μια απλή, αντικειμενική σχέση αιτίου-αποτελέσματος: αν προσφέρεις ένα ψάρι, ο άνθρωπος τρέφεται μία φορά· αν του μάθεις να ψαρεύει, τρέφεται μια ζωή.

Το κείμενο

Η δεύτερη στροφή του κειμένου 2 «Αν δώσεις...» είναι:

«Αν τα σχέδιά σου είναι για ένα χρόνο, σπείρε σπόρους. / Αν είναι για δέκα χρόνια, φύτεψε δέντρο. / Αν είναι για εκατό χρόνια, μόρφωσε το λαό.»

Τα ζεύγη προτάσεων

Η ίδια σχέση με πριν

Και εδώ κάθε ζεύγος συνδέεται με τη σχέση υπόθεσης-απόδοσης: η πρόταση με «αν» θέτει τον όρο (πόσο μακροπρόθεσμο είναι το σχέδιό σου) και η δεύτερη πρόταση δηλώνει τι πρέπει να κάνεις, εφόσον ισχύει αυτός ο όρος. Πρόκειται δηλαδή για τρεις ακόμη υποθετικούς λόγους, με την ίδια δομή όπως στην πρώτη στροφή.

Μια διαφορά στην απόδοση

Εδώ η υπόθεση έχει το ρήμα σε οριστική ενεστώτα («είναι»), ενώ η απόδοση έχει το ρήμα σε προστακτική («σπείρε», «φύτεψε», «μόρφωσε»), και όχι σε οριστική μέλλοντα όπως στην πρώτη στροφή. Παρ' όλα αυτά, ο υποθετικός λόγος παραμένει πραγματικός: η προστακτική εδώ δεν αλλάζει το είδος, απλώς δίνει στην απόδοση τη μορφή συμβουλής/προτροπής («αν ισχύει αυτό, τότε κάνε εκείνο») αντί για απλή πρόβλεψη.

Τα ρήματα και η ανάλυσή τους

Παρακάτω υπογραμμίζονται τα ρήματα των πέντε υποθετικών λόγων που εντοπίσαμε στις δύο προηγούμενες δραστηριότητες, με τον χρόνο και την έγκλισή τους:

Τι δείχνει αυτός ο πίνακας

Και στα πέντε ζεύγη, η υπόθεση χρησιμοποιεί είτε υποτακτική αορίστου είτε οριστική ενεστώτα — δύο συνδυασμούς τυπικούς για τον πραγματικό υποθετικό λόγο. Η απόδοση εναλλάσσεται ανάμεσα σε οριστική μέλλοντα (όταν δηλώνεται πρόβλεψη: «θα φάει», «θα τρώει») και προστακτική (όταν δηλώνεται συμβουλή/προτροπή: «σπείρε», «φύτεψε», «μόρφωσε»). Καμία μορφή δεν χρησιμοποιεί παρατατικό ή υπερσυντέλικο, που θα ήταν οι τυπικές εγκλίσεις για αντίθετο του πραγματικού· αυτό επιβεβαιώνει ότι όλο το ποίημα χρησιμοποιεί πραγματικό υποθετικό λόγο.

Το ζεύγος προς μετατροπή

Το δεύτερο ζεύγος προτάσεων της πρώτης στροφής είναι:

«Αν τον μάθεις να ψαρεύει, θα τρώει σ' όλη του τη ζωή.»

Πρόκειται για πραγματικό υποθετικό λόγο (υπόθεση σε υποτακτική αορίστου, απόδοση σε οριστική μέλλοντα).

Μετατροπή σε αντίθετο του πραγματικού του παρόντος

Για να το μετατρέψουμε σε αντίθετο του πραγματικού με αναφορά στο παρόν, βάζουμε την υπόθεση σε παρατατικό με «αν» και την απόδοση σε «θα» + παρατατικό:

«Αν τον μάθαινες να ψαρεύει, θα έτρωγε σ' όλη του τη ζωή.»

Αυτή η εκδοχή υπονοεί ότι κανείς δεν τον μαθαίνει τώρα να ψαρεύει, και άρα ούτε θα τρώει σ' όλη του τη ζωή — το αντίθετο ακριβώς από την αρχική, αισιόδοξη εκδοχή του ποιήματος.

Μετατροπή σε αντίθετο του πραγματικού του παρελθόντος

Για αναφορά στο παρελθόν, βάζουμε την υπόθεση σε υπερσυντέλικο με «αν» και την απόδοση σε «θα» + υπερσυντέλικο ή σε «θα μπορούσε» + απαρέμφατο:

«Αν τον είχες μάθει να ψαρεύει, θα μπορούσε να τρώει σ' όλη του τη ζωή.»

Εδώ η υπόθεση αναφέρεται σε κάτι που δεν έγινε στο παρελθόν (δεν τον έμαθε κανείς τότε να ψαρεύει), με αποτέλεσμα να έχει χαθεί οριστικά η ευκαιρία.

Τι αλλάζει το νόημα

Δύο υποθετικοί λόγοι με παρόμοιο περιεχόμενο, διαφορετική δομή

Ας συγκρίνουμε δύο υποθετικούς λόγους με το ίδιο θέμα, όπως προτείνει η άσκηση:

• Ομιλητής Α: «Αν βοηθήσεις κάποιον σήμερα, θα νιώσεις καλά.»
• Ομιλητής Β: «Αν βοηθούσες κάποιον, θα ένιωθες καλά.»

Ανάλυση του καθενός

Η διαφορά στο νόημα

Ο Ομιλητής Α παρουσιάζει τη βοήθεια σαν κάτι ανοιχτό, εφικτό — μιλά σε κάποιον που μπορεί ακόμα να αποφασίσει να βοηθήσει, χωρίς να υπονοεί τίποτα για το αν θα το κάνει τελικά ή όχι. Ο Ομιλητής Β, αντίθετα, μιλά με μια απόχρωση δυσπιστίας ή απογοήτευσης: η χρήση του παρατατικού («αν βοηθούσες») υπονοεί ότι ο ακροατής δεν βοηθά συνήθως, ή ότι είναι απίθανο να το κάνει — σαν να λέει «δεν σε βλέπω να βοηθάς, αλλά αν το έκανες, θα ένιωθες καλά».

Άρα, παρόλο που τα δύο ζεύγη προτάσεων περιγράφουν σχεδόν το ίδιο πράγμα σε επίπεδο περιεχομένου (η βοήθεια φέρνει καλό συναίσθημα), η επιλογή του είδους του υποθετικού λόγου αλλάζει εντελώς τη στάση του ομιλητή απέναντι στην πιθανότητα να συμβεί αυτό που περιγράφει η υπόθεση.