10.2 Οργάνωση και Διοίκηση (Μάνατζμεντ) - Βασικές έννοιες 🧭
Ο λόγος δημιουργίας και προϋπόθεση ύπαρξης των επιχειρήσεων, νοσοκομείων, σχολείων, κομμάτων κ.λπ., είναι η αποτελεσματική αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων για την επίτευξη στόχων που αφορούν στις ανθρώπινες ανάγκες. Η αποδοτική και αποτελεσματική αξιοποίηση των υλικών και άυλων πόρων δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί χωρίς την άσκηση αποτελεσματικής οργάνωσης και διοίκησης ή μάνατζμεντ.
Ορισμός του μάνατζμεντ 📋
Το μάνατζμεντ ορίζεται ως η διαδικασία των λειτουργιών του προγραμματισμού (planning), της οργάνωσης (organizing), της διεύθυνσης (directing) και του ελέγχου (controlling), ο οποίος με τη σειρά του οδηγεί στην αναθεώρηση ή μη του προγραμματισμού. Οι λειτουργίες αυτές συνδέονται άμεσα με τη λήψη αποφάσεων (decision making) στην επιχείρηση ή στον οργανισμό, προκειμένου να επιτευχθούν αποτελεσματικά οι στόχοι τους.
Ο προγραμματισμός, η οργάνωση, η διεύθυνση και ο έλεγχος συνδέονται μεταξύ τους μέσα από τη λήψη αποφάσεων και λειτουργούν σαν κύκλος: ο έλεγχος οδηγεί ξανά στην αναθεώρηση (ή όχι) του προγραμματισμού. Ένας μαθητής που τα αντιμετωπίζει σαν τέσσερις χωριστές, ασύνδετες ενέργειες χάνει την ουσία του μάνατζμεντ.
Για παράδειγμα, σε μια επιχείρηση τα διοικητικά στελέχη σχεδιάζουν τα προγράμματα δράσης, οργανώνουν τους υλικούς πόρους (κεφάλαια, κτήρια, μηχανήματα κ.λπ.), μοιράζουν θέσεις εργασίας στο προσωπικό, καθοδηγούν και δίνουν εντολές και τέλος ελέγχουν τις τυχόν αποκλίσεις και κάνουν τις απαραίτητες αλλαγές στα αρχικά προγράμματα δράσης. Αντίστοιχες δραστηριότητες αναπτύσσονται σε ένα σχολείο, σε μια τράπεζα, σε ένα πολιτικό κόμμα κ.λπ.
Το Σχήμα 10.1 - Διαδικασία Αποτελεσματικής Διοίκησης 🔄
Η διαδικασία της αποτελεσματικής διοίκησης παριστάνεται ως ένας κύκλος γύρω από τη λήψη αποφάσεων, ο οποίος μετατρέπει τους πόρους σε επίτευξη στόχων:
| Στοιχείο | Περιεχόμενο |
|---|---|
| Πόροι (είσοδος) | Άνθρωποι, Υλικά, Κεφάλαια, Τεχνολογία, Πληροφορίες |
| Οι τέσσερις λειτουργίες | Προγραμματισμός → Οργάνωση → Διεύθυνση → Έλεγχος, με κέντρο τη Λήψη Αποφάσεων |
| Επίτευξη στόχων (έξοδος) | Υλικά αγαθά, υπηρεσίες, αποτελεσματικότητα |
Οι πόροι εισέρχονται στη διαδικασία, περνούν μέσα από τον προγραμματισμό, την οργάνωση, τη διεύθυνση και τον έλεγχο - με τη λήψη αποφάσεων στο κέντρο να συνδέει όλες τις λειτουργίες μεταξύ τους - και το αποτέλεσμα είναι η επίτευξη των στόχων της επιχείρησης ή του οργανισμού.
Ο έλεγχος δεν είναι το τελευταίο βήμα μιας ευθείας διαδικασίας, αλλά συνδέεται ξανά με τον προγραμματισμό: όταν εντοπίζονται αποκλίσεις από τους στόχους, ο προγραμματισμός αναθεωρείται. Γι' αυτό η διαδικασία παριστάνεται ως κύκλος και όχι ως ευθεία γραμμή.
Ιστορική εξέλιξη της Οργάνωσης και Διοίκησης - Μάνατζμεντ 🕰️
Το μάνατζμεντ ως λειτουργία παρατηρείται από την αρχαιότητα, όμως η συστηματική μελέτη της και έρευνα της Οργάνωσης και Διοίκησης ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώνα με την ανάπτυξη σχετικών θεωριών.
Οι θεμελιωτές της Οργάνωσης και Διοίκησης 👤
Ο Frederick Taylor (1856 - 1915), υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της Οργάνωσης και Διοίκησης. Πίστευε ότι η αύξηση της παραγωγικότητας ήταν η μόνη λύση για υψηλότερους μισθούς και μεγαλύτερα κέρδη.
Ο Henri Fayol (1841 - 1925), θεωρείται μετά τον Taylor, ο πατέρας της «Θεωρίας της Διοίκησης». Ανέλυσε τα καθήκοντα των διοικητικών στελεχών και έδωσε μεγάλη έμφαση στα υψηλά ιεραρχικά καθήκοντα.
Ο Max Weber (1864 - 1920), υποστήριξε ότι η γραφειοκρατία (διοίκηση μέσω γραφείων) είναι το πιο λογικό μέσο άσκησης ελέγχου πάνω στους ανθρώπους. Σύμφωνα με τις απόψεις του, η γραφειοκρατία είναι μια θεωρία οργάνωσης και διοίκησης που ανταποκρίνεται κυρίως στις ανάγκες των μεγάλων και πολύπλοκων επιχειρήσεων.
Ο Gantt, συνεργάτης του Taylor, υποστήριξε την ανάγκη συνεργασίας μεταξύ διοίκησης και εργαζόμενων με στόχο τον καλύτερο διοικητικό έλεγχο.
Ο Taylor έδωσε έμφαση στην παραγωγικότητα, ο Fayol στα καθήκοντα της διοίκησης, ο Weber στη γραφειοκρατία ως εργαλείο ελέγχου και ο Gantt στη συνεργασία διοίκησης-εργαζομένων. Οι τέσσερις θεωρίες τους μαζί έθεσαν τα θεμέλια της σύγχρονης επιστήμης της Οργάνωσης και Διοίκησης στις αρχές του 20ού αιώνα.
Το κίνημα των ανθρώπινων σχέσεων 🤝
Αργότερα εμφανίστηκαν οι πρώτοι που αμφισβήτησαν τη θεωρία του Taylor και των οπαδών του. Αυτοί υποστήριξαν ότι η ενεργός συμμετοχή των εργαζόμενων σε θέματα σχετικά με τις συνθήκες και τις μεθόδους εργασίας, θα βελτιώσει την απόδοσή τους και θα αυξήσει την παραγωγικότητα της εργασίας. Η θεωρία αυτή ονομάστηκε κίνημα των ανθρώπινων σχέσεων.
Οι θεωρίες του Taylor, του Fayol, του Weber και του Gantt εστιάζουν κυρίως στην οργάνωση της εργασίας, τη δομή και τον έλεγχο. Το κίνημα των ανθρώπινων σχέσεων ήρθε αργότερα ως αντίδραση σε αυτές, τονίζοντας τη συμμετοχή του ανθρώπινου παράγοντα ως παράγοντα βελτίωσης της παραγωγικότητας. Η σειρά εμφάνισης έχει σημασία: το κίνημα των ανθρώπινων σχέσεων είναι μεταγενέστερο και αμφισβητεί, δεν συμπληρώνει απλώς, τις προηγούμενες θεωρίες.