4.2 Επιχειρησιακή Ηθική ⚖️

Η επιχειρησιακή ηθική αποτελεί πλέον ένα σημαντικό αντικείμενο του Μάνατζμεντ και της Διοίκησης Επιχειρήσεων. Η επιστημονική βάση της επιχειρηματικής ηθικής είναι η επιστήμη της φιλοσοφίας. Τα τελευταία χρόνια αρκετοί ακαδημαϊκοί ασχολούνται ερευνητικά με τα ζητήματα της επιχειρησιακής ηθικής και εκδίδονται εξειδικευμένα επιστημονικά περιοδικά (π.χ. Journal of Business Ethics).

Τι είναι η ηθική

Η ηθική συνίσταται σε ένα σύστημα αξιών, αρχών και κανόνων που καθορίζουν τι είναι σωστό και τι είναι λάθος, τι είναι αποδεκτό και μη αποδεκτό για ένα άτομο, για μια επιχείρηση, για μια κοινωνία ή συνολικά για την ανθρωπότητα.

Για παράδειγμα, ηθικές αρχές μπορεί να είναι η αλήθεια, η εντιμότητα, ο σεβασμός της ανθρώπινης ζωής, το απόρρητο των προσωπικών δεδομένων των εργαζομένων. Η επιχειρησιακή ηθική συνεπώς προσδιορίζει τις σωστές ή λανθασμένες αποφάσεις και τις συμπεριφορές των στελεχών, των εργαζομένων και της επιχείρησης συνολικά.

Οι τρεις πηγές της επιχειρησιακής ηθικής

Η επιχειρησιακή ηθική προσδιορίζεται ή οφείλει να προσδιορίζεται από τρεις κατηγορίες αξιών, αρχών και κανόνων ή πρωτοτύπων:

1. Οι κοινές αποδεκτές αξίες μιας κοινωνίας, όπως είναι η αλήθεια, η διαφάνεια, η δικαιοσύνη, ο σεβασμός των βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η ατομική ελευθερία, η αλληλεγγύη, η ισονομία, ο σεβασμός της φύσης.

2. Οι επίσημοι κανόνες οργάνωσης και λειτουργίας, δηλαδή οι νόμοι και άλλες μορφές επίσημων και γραπτών κανόνων. Η συμμόρφωση των αποφάσεων και των συμπεριφορών των επιχειρήσεων στους νόμους κάθε χώρας αποτελεί νόμιμη και ηθική υποχρέωση. Για παράδειγμα, η τήρηση των νόμων για την προστασία του περιβάλλοντος, των καταναλωτών και των εργαζομένων.

3. Ο κώδικας αξιών και αρχών της ίδιας της επιχείρησης (π.χ. κώδικας ηθικής και δεοντολογίας), που λειτουργεί συμπληρωματικά με τις κοινωνικές αξίες και τους νόμους. Η κάθε επιχείρηση που πιστεύει στην ηθική διαμορφώνει έναν τέτοιο κώδικα, ο οποίος αφορά στις αποφάσεις, τις σχέσεις, τις συμπεριφορές και τα αποτελέσματα των στελεχών και των εργαζομένων για οτιδήποτε έχει σχέση με την επιχείρηση, τις ομάδες ενδιαφερομένων και το περιβάλλον της γενικότερα.

Σύμφωνα με τα προηγούμενα, επιχειρησιακή ηθική σημαίνει να εφαρμόζονται οι αξίες, οι αρχές και οι κανόνες - οι νόμοι από τα στελέχη και τους εργαζόμενους της επιχείρησης σε κάθε περίπτωση. Για παράδειγμα, αρχές ηθικής είναι «η απαγόρευση του χρηματισμού οποιουδήποτε από οποιονδήποτε», «η απαγόρευση κάθε δωροδοκίας», «η απαγόρευση σχέσεων στελεχών με πολιτικούς», «η ευθύνη του καθενός για την πρόληψη ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών» κ.λπ.

Τα ηθικά διλήμματα

Τα θέματα της ηθικής σε οποιοδήποτε επίπεδο, όπως άτομο, επιχείρηση ή κοινωνία, δεν είναι τόσο απλά και σαφή. Τα στελέχη, οι εργαζόμενοι και οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν συχνά διλήμματα που αφορούν στις αποφάσεις και τις συμπεριφορές.

Μια σημαντική πηγή ασάφειας και διλημμάτων για την επιχειρησιακή ηθική είναι η ύπαρξη περισσότερων ομάδων ενδιαφερομένων με διαφορετικά συμφέροντα και αρκετές φορές με διαφορετικές αξίες. Για παράδειγμα, η αξία της δικαιοσύνης έχει διαφορετική σημασία για τα κέρδη των μετόχων και διαφορετική για τις αμοιβές των εργαζομένων. Είναι φυσικό οι μέτοχοι και οι εργαζόμενοι να δίνουν διαφορετική έννοια και διάσταση στην αξία αυτή.

Τα περισσότερα ηθικά διλήμματα στον εργασιακό χώρο προκύπτουν όταν ζητείται από τους εργαζόμενους να κάνουν κάτι το οποίο παραβιάζει τις προσωπικές τους αξίες και πεποιθήσεις. Παραδείγματα αξιών που θεωρούνται σημαντικές είναι ο αυτοσεβασμός, η ασφάλεια των εργαζομένων και των οικογενειών τους, η ελευθερία του λόγου, η ευτυχία, η ειλικρίνεια, το κουράγιο, η αυτοπειθαρχία, η ίση και δίκαιη μεταχείριση στην εργασία κ.λπ.

Παράγοντες και προϋποθέσεις λήψης ηθικών αποφάσεων

Σημαντικοί παράγοντες στη λήψη ηθικών αποφάσεων αποτελούν η ηθική του ατόμου (διευθυντικού στελέχους της επιχείρησης), η σοβαρότητα του ζητήματος και η κουλτούρα της επιχείρησης ή του οργανισμού σε θέματα ηθικής.

Τα στελέχη των επιχειρήσεων μπορούν να υποστηρίζουν ως ηθική μια προτεινόμενη πρόταση, όταν πληρούνται οι εξής προϋποθέσεις:

Εφαρμογή της επιχειρησιακής ηθικής στην πράξη

Στην πράξη, γίνεται προσπάθεια να εφαρμοσθεί η επιχειρησιακή ηθική με βάση κώδικες διαφόρων οργανισμών (π.χ. ΟΗΕ, Διεθνής Διαφάνεια) και πρωτοβουλιών (π.χ. the Coux Round Table). Σε αρκετές επιχειρήσεις, εκτός από την κουλτούρα και το κλίμα ηθικής, υιοθετούνται γραπτοί - ρητοί κώδικες ηθικής δεοντολογίας, ενώ σε μεγάλες επιχειρήσεις με δραστηριότητες που έχουν τον κίνδυνο ανήθικων αποφάσεων και συμπεριφορών, υπάρχουν οργανωμένες μονάδες συμμόρφωσης.

Τέλος, αρκετές επιχειρήσεις για την αντιμετώπιση των ανήθικων συμπεριφορών ενθαρρύνουν τους εργαζόμενους να τις αναφέρουν όταν τις διαπιστώνουν σε στελέχη ή συναδέλφους τους («κάρφωμα»).

Να θυμάσαι τον Σωκράτη…

Ο Σωκράτης ήταν Έλληνας φιλόσοφος στην αρχαία Αθήνα, την πρώτη Δημοκρατία του κόσμου, στην οποία όλα αποφασίζονταν με ψηφοφορία. Ο Σωκράτης πάντα επέλεγε να μιλά τη γλώσσα της αλήθειας, πράγμα που έφερνε σε δύσκολη θέση πολλούς ισχυρούς ανθρώπους εκείνη την εποχή, αφού υπεδείκνυε τα λάθη τους. Με ψεύτικες κατηγορίες, ο Σωκράτης οδηγήθηκε σε δίκη, κατά τη διάρκεια της οποίας του ζητήθηκε να παραδεχθεί την ενοχή του και να ζητήσει συγγνώμη, για να είναι η απόφαση του δικαστηρίου επιεικής. Ο Σωκράτης επέμεινε στις αρχές του, με αποτέλεσμα να καταδικαστεί σε θάνατο.

Η αρχαία Αθήνα λίγα χρόνια αργότερα παράκμασε και δεν μπόρεσε να αποκρούσει την εισβολή μιας άλλης πόλης - κράτους, της Μακεδονίας. Σήμερα, 2000 χρόνια μετά, οι αρχές του Σωκράτη αποτελούν θεμέλιο λίθο του πολιτισμού μας (π.χ. διάκριση των εξουσιών), ενώ ακόμη συζητάμε για το πόσο σπουδαίος άνθρωπος ήταν. Τα ονόματα των αντιπάλων του δεν τα μνημονεύει κανένας…