1.5.3 Χαρακτηριστικά των Συστημάτων 🧩
Τα συστήματα χαρακτηρίζονται από ορισμένα χαρακτηριστικά ή ιδιότητες, οι οποίες προσδιορίζουν τον χαρακτήρα τους. Τα τρία βασικά ζεύγη χαρακτηριστικών που διακρίνουν τα συστήματα είναι: ανοιχτά - κλειστά, δυναμικά - στατικά και πολύπλοκα - απλά.
Ανοιχτά - Κλειστά συστήματα
Ως ανοιχτό χαρακτηρίζεται το σύστημα που βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του, ενώ κλειστό χαρακτηρίζεται εκείνο που δεν έχει καμία σχέση αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον του. Ως σχέσεις αλληλεπίδρασης εννοούμε τις σχέσεις ανταλλαγής εισροών - εκροών μεταξύ του συστήματος και του περιβάλλοντος.
Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει σύστημα απολύτως ανοιχτό ή σύστημα απολύτως κλειστό. Υπάρχουν διαφορετικοί βαθμοί αλληλεπίδρασης μεταξύ συστημάτων και περιβάλλοντος.
Για παράδειγμα, το πανεπιστήμιο αποτελεί ένα σύστημα πολύ πιο ανοικτό από ό,τι ένα μοναστήρι. Ένα πολιτικό κόμμα είναι ένα σύστημα πολύ πιο ανοικτό από ό,τι μια θρησκευτική οργάνωση. Σε ό,τι αφορά τις κοινωνικές οργανώσεις και κυρίως τις επιχειρήσεις, αποτελούν ανοικτά συστήματα, διότι λαμβάνουν υπόψη τις ευκαιρίες, τις απειλές και τις ιδιαιτερότητες και αλλαγές του περιβάλλοντος και προσαρμόζονται σε αυτές, ώστε να επιβιώνουν. Οι λιγότερο ανοικτές οργανώσεις ή περισσότερο κλειστές είναι εσωστρεφείς, αδυνατούν να προσαρμοστούν στο περιβάλλον και αυτό έχει αρνητικές συνέπειες στην προσπάθειά τους για επιβίωση.
Μην σκέφτεσαι τα «ανοιχτό» και «κλειστό» ως δύο ξεχωριστές κατηγορίες. Στην πράξη δεν υπάρχει ούτε απολύτως ανοιχτό ούτε απολύτως κλειστό σύστημα — υπάρχουν μόνο διαφορετικοί βαθμοί αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον. Μια επιχείρηση, για παράδειγμα, μπορεί να είναι πιο ανοιχτή από μια άλλη, όχι «ανοιχτή» ή «κλειστή» με απόλυτο τρόπο.
Οι επιχειρήσεις λειτουργούν ως ανοικτά συστήματα επειδή η επιβίωσή τους εξαρτάται από αυτό: πρέπει συνεχώς να παρακολουθούν τις ευκαιρίες και τις απειλές του περιβάλλοντός τους και να προσαρμόζονται σε αυτές. Μια επιχείρηση που «κλείνεται» στον εαυτό της και αγνοεί τις αλλαγές γύρω της κινδυνεύει να μείνει πίσω από τον ανταγωνισμό.
Δυναμικά - Στατικά συστήματα
Το δυναμικό σύστημα έχει την ικανότητα να αλλάζει συνεχώς. Σε αυτό συμβαίνουν συχνές και σπουδαίες αλλαγές είτε στα μέρη του και στη λειτουργία του, είτε στις σχέσεις του με το περιβάλλον. Σε αντίθεση με το δυναμικό σύστημα, το στατικό σύστημα παρουσιάζει αδυναμίες στο να αλλάζει, με αποτέλεσμα να παραμένει συνεχώς το ίδιο. Υπάρχουν συστήματα λιγότερο δυναμικά και περισσότερο στατικά και το αντίθετο.
Για παράδειγμα, μια οργάνωση στην πόλη σε σχέση με μια οργάνωση στο χωριό είναι περισσότερο δυναμικό σύστημα, γιατί στην πόλη συμβαίνουν συχνότερες αλλαγές στις κοινωνικές σχέσεις, στα ήθη, στα έθιμα παρά στο χωριό. Η δυνατότητα της οργάνωσης στο χωριό να επηρεάσει τις σχέσεις της με το περιβάλλον και ιδιαίτερα την κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ζωή της χώρας είναι περιορισμένη.
Πολύπλοκα - Απλά συστήματα
Το πολύπλοκο σύστημα αποτελείται από πολλά μέρη ή υποσυστήματα και μεταξύ τους αναπτύσσονται πολλές σχέσεις. Όσο περισσότερα είναι τα μέρη του συστήματος και οι σχέσεις μεταξύ τους, τόσο μεγαλύτερη η πολυπλοκότητα. Ενώ το απλό σύστημα δεν αποτελείται από πολλά μέρη, ούτε αναπτύσσονται πολύπλοκες σχέσεις μεταξύ των μερών του.
Για παράδειγμα, μια υπεραγορά αποτελεί ένα πολύπλοκο σύστημα γιατί αποτελείται από μια μεγάλη ποσότητα υποσυστημάτων και σχέσεων μεταξύ τους, απ' ό,τι ένα περίπτερο.
Και τα τρία ζεύγη χαρακτηριστικών (ανοιχτό-κλειστό, δυναμικό-στατικό, πολύπλοκο-απλό) δεν είναι ανεξάρτητα μεταξύ τους στην πράξη. Μια μεγάλη επιχείρηση, όπως μια υπεραγορά, τείνει να είναι ταυτόχρονα πιο ανοιχτή, πιο δυναμική και πιο πολύπλοκη σε σχέση με μια μικρή επιχείρηση, όπως ένα περίπτερο, ακριβώς επειδή έχει περισσότερα μέρη και περισσότερες σχέσεις με το περιβάλλον της.