1.5.2 Στοιχεία του Συστήματος ⚙️

Κάθε σύστημα λειτουργεί χάρη σε συγκεκριμένα στοιχεία που συνεργάζονται μεταξύ τους: τις εισροές, τη διαδικασία επεξεργασίας, τις εκροές και τον μηχανισμό ανατροφοδότησης. Πριν αναλυθούν αυτά τα στοιχεία, χρειάζεται να διευκρινιστεί η έννοια των συνόρων του συστήματος, αφού αυτά καθορίζουν ποια στοιχεία ανήκουν στο σύστημα και ποια βρίσκονται στο περιβάλλον του.

Τα σύνορα του συστήματος

Τα σύνορα ενός συστήματος δεν είναι σταθερά· καθορίζονται κάθε φορά ανάλογα με τον στόχο της μελέτης. Το ίδιο θέμα μπορεί να εξεταστεί με διαφορετικό «πλαίσιο», ανάλογα με το πόσο ευρύ ή στενό θέλουμε να είναι το σύστημα που μελετάμε.

Για παράδειγμα, στην περίπτωση της εκπαίδευσης στην Κύπρο:

• Αν ο στόχος είναι η μελέτη της εκπαίδευσης στην Κύπρο γενικά, τα σύνορα του συστήματος περιλαμβάνουν όλους τους οργανισμούς που ασχολούνται με αυτήν.
• Αν ο στόχος είναι η μελέτη της Ανώτατης εκπαίδευσης στην Κύπρο, τα σύνορα περιορίζονται ώστε να περιλαμβάνουν μόνο τους οργανισμούς που συνθέτουν την Ανώτατη εκπαίδευση.
• Αν ο στόχος είναι η μελέτη του Πανεπιστημίου Κύπρου, τα σύνορα περιορίζονται ακόμα περισσότερο, ώστε να περιλαμβάνουν μόνο τα στοιχεία που συνθέτουν το ίδιο το πανεπιστήμιο.

Εισροές του συστήματος

Το σύστημα, για να υπάρχει και να λειτουργεί, χρειάζεται πόρους, τους οποίους προμηθεύεται από το περιβάλλον του ως εισροές. Οι εισροές αυτές αποτελούν εκροές άλλων συστημάτων —δηλαδή αυτό που ένα σύστημα εισάγει, κάποιο άλλο το έχει ήδη παράξει και το διοχετεύσει στο περιβάλλον.

Οι εισροές ενός συστήματος μπορεί να είναι:

• ανθρώπινο δυναμικό
• υλικά
• κεφάλαια
• γνώσεις
• επιδεξιότητες
• ενέργεια
• πληροφορίες

Διαδικασία επεξεργασίας – μετασχηματισμού

Μέσω της αλληλεπίδρασης των μερών του, το σύστημα αναπτύσσει λειτουργίες που επεξεργάζονται ή μετασχηματίζουν τις εισροές. Η διαδικασία επεξεργασίας είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που συνθέτουν τη συνολική λειτουργία του συστήματος.

Ανάλογα με το κατά πόσο είναι γνωστά τα στοιχεία και οι λειτουργίες αυτής της διαδικασίας, διακρίνουμε δύο περιπτώσεις:

Χαρακτηριστικό παράδειγμα «μαύρου κουτιού» είναι ο εγκέφαλος του ανθρώπου. Ένα άλλο παράδειγμα είναι τα διοικητικά συμβούλια των μεγάλων εταιρειών: επειδή είναι άβατα για τους ερευνητές, τα μελετούν με βάση τις σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ εισροών και εκροών του συστήματος, χωρίς να έχουν πρόσβαση στις ίδιες τις διαδικασίες λειτουργίας τους.

Εκροές του συστήματος

Οι εκροές είναι τα αποτελέσματα της λειτουργίας του συστήματος, δηλαδή οι μετασχηματισμένες - επεξεργασμένες εισροές, με τη μορφή προϊόντων ή υπηρεσιών. Το σύστημα τις παραδίδει στο περιβάλλον του, όπου αποτελούν χρήσιμους πόρους - εισροές για άλλα συστήματα (προϊόντα, υπηρεσίες, πληροφορίες).

Μηχανισμός ανατροφοδότησης - ελέγχου (feedback)

Ο μηχανισμός ανατροφοδότησης (feedback) ελέγχει και επαναπληροφορεί κατά πόσο το σύστημα ακολουθεί την πορεία που το οδηγεί στην υλοποίηση των στόχων του ή αν απομακρύνεται από αυτή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο θερμοστάτης ενός κλιματιστικού, ο οποίος ελέγχει συνεχώς τη θερμοκρασία και ρυθμίζει τη λειτουργία της συσκευής ανάλογα.

Η προσφορά του μηχανισμού ανατροφοδότησης είναι διπλή:

1. Μεταφέρει στο σύστημα τις αντιδράσεις του περιβάλλοντος στις εκροές του, καθώς και τις αλλαγές που συμβαίνουν σε αυτό.
2. Ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ εισροών και εκροών του συστήματος, ώστε το σύστημα να ισορροπεί και να μπορεί να επιβιώσει.

Για παράδειγμα, το σχολείο δέχεται πληροφορίες και γνώσεις από το περιβάλλον, τις επεξεργάζεται και τις μεταδίδει στους/στις μαθητές/μαθήτριες μέσω της εκπαίδευσης· παράλληλα ελέγχει κατά πόσο υλοποιούνται οι στόχοι του ή όχι και προσαρμόζεται στις αλλαγές του περιβάλλοντος και της παιδείας, ώστε να ισορροπεί και να επιβιώνει.

Παράδειγμα συστήματος: η κρατική μηχανή

Η κρατική μηχανή μιας χώρας μπορεί να θεωρηθεί και να μελετηθεί ως σύστημα, δηλαδή ως ένα σύνολο αλληλεξαρτημένων στοιχείων ή μερών που αποτελούν μια ολότητα, η οποία οριοθετείται σε σχέση με το περιβάλλον της και αναπτύσσει με αυτό σχέσεις αλληλεπίδρασης. Πιο συγκεκριμένα:

Το σύστημα ως σύνολο

Τα τέσσερα στοιχεία που αναλύθηκαν δεν λειτουργούν μεμονωμένα, αλλά σε συνεχή αλληλουχία: οι εισροές μπαίνουν στη διαδικασία επεξεργασίας - μετασχηματισμού, η οποία παράγει τις εκροές· ταυτόχρονα, ο μηχανισμός ανατροφοδότησης - ελέγχου παρακολουθεί τη διαδικασία και τις εκροές, ώστε να διατηρείται η πορεία του συστήματος προς τους στόχους του. Η ροή αυτή μπορεί να αποδοθεί ως εξής:

Και, παράλληλα με όλη τη διαδικασία:

Ο μηχανισμός ανατροφοδότησης συνδέεται με όλα τα υπόλοιπα στοιχεία, καθώς συλλέγει πληροφορίες από τις εκροές και το περιβάλλον και τις επαναδιοχετεύει στο σύστημα, ώστε αυτό να προσαρμόζεται και να διορθώνει την πορεία του.