Pizza, burgers και αναψυκτικά από τη μία… φρούτα, λαχανικά και super foods από την άλλη! Ποια ομάδα θα κερδίσει; Μπες στη διατροφική μάχη, μάθε τι κάνει boost στο σώμα και ανακάλυψε πώς να κάνεις πιο έξυπνες επιλογές κάθε μέρα. Έλα στο μάθημά μας και γίνε ο απόλυτος food hero... 🍕🥗


Βιολογία Β' Γυμνασίου

# Τρεφόμαστε υγιεινά; 🍎

Η τροφή που επιλέγουμε δεν καλύπτει απλώς την πείνα μας: καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την **υγεία μας** για όλη τη ζωή. Οι **διατροφικές συνήθειες** (το τι, πόσο και πώς τρώμε) μπορούν είτε να μας προστατεύσουν είτε να μας οδηγήσουν σε σοβαρά προβλήματα.

Δυστυχώς, πολλοί άνθρωποι σήμερα **δεν** τρέφονται υγιεινά. Οι κύριοι λόγοι είναι:

- **Γρήγορος ρυθμός ζωής:** οι υποχρεώσεις οδηγούν στην κατανάλωση έτοιμων γευμάτων και «πρόχειρου φαγητού» (fast food), πλούσιου σε λιπαρά, αλάτι και ζάχαρη. 🍔
- **Επεξεργασμένες τροφές:** αναψυκτικά, γλυκά, πατατάκια και τυποποιημένα σνακ αντικαθιστούν φρέσκα φρούτα, λαχανικά και όσπρια.
- **Καθιστική ζωή:** περνάμε πολλές ώρες μπροστά σε οθόνες, οπότε η ενέργεια που προσλαμβάνουμε είναι συχνά περισσότερη από αυτήν που ξοδεύουμε.

Το ζητούμενο είναι η καλή διατροφή να γίνει **καθημερινή συνήθεια** για όλους, και όχι εξαίρεση.

# Η Πυραμίδα Διατροφής 🔺

Η **Πυραμίδα Διατροφής** είναι ένα σχεδιάγραμμα που δείχνει **ποιες τροφές πρέπει να τρώμε και σε ποια συχνότητα** για να είμαστε υγιείς:

- Στη **βάση** (πλατύ κάτω μέρος) βρίσκονται οι τροφές που τρώμε **καθημερινά** και σε μεγάλες ποσότητες.
- Όσο ανεβαίνουμε προς την **κορυφή** (στενό πάνω μέρος), βρίσκονται τροφές που τρώμε **σπανιότερα** και σε μικρές ποσότητες.

| Θέση | Πόσο συχνά | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| **Βάση** | Καθημερινά, σε αφθονία | Δημητριακά, ψωμί, ζυμαρικά, ρύζι, φρούτα, λαχανικά, νερό, ελαιόλαδο |
| **Μέση** | Λίγες φορές την εβδομάδα | Ψάρι, πουλερικά, όσπρια, αυγά, γαλακτοκομικά |
| **Κορυφή** | Λίγες φορές τον μήνα, σε μικρές ποσότητες | Κόκκινο κρέας, γλυκά, λιπαρά |

**Βασικοί κανόνες:** άφθονα φρούτα, λαχανικά και δημητριακά (κατά προτίμηση ολικής άλεσης) καθημερινά· **ελαιόλαδο** ως κύρια πηγή λίπους και αρκετό **νερό**· μέτριες ποσότητες ψαριού, πουλερικών, οσπρίων και γαλακτοκομικών· ελάχιστο κόκκινο κρέας, γλυκά και λιπαρά.

Λέγεται και **πυραμίδα μεσογειακής διατροφής**, γιατί αποτυπώνει τον παραδοσιακό τρόπο διατροφής των λαών γύρω από τη Μεσόγειο (Έλληνες, Κύπριοι, Ιταλοί). 🫒

:::fact{title="Γνωρίζετε ότι…"}
Η **μεσογειακή διατροφή** λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας έναντι πολλών παθήσεων (υψηλή πίεση, καρκίνος παχέος εντέρου, παχυσαρκία, :tooltip[σακχαρώδης διαβήτης]{content="Πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός δεν ρυθμίζει σωστά το σάκχαρο (γλυκόζη) στο αίμα."}). Περιέχει άφθονες **αντιοξειδωτικές ουσίες** (βιταμίνη C, E, καροτινοειδή, πολυφαινόλες, φλαβονοειδή) με **αντιγηραντικές** ιδιότητες. 🌿
:::

# Ανάγκες σε πρωτεΐνες & ενέργεια ⚡

Οι **πρωτεΐνες** είναι τα «δομικά υλικά» του οργανισμού: από αυτές φτιάχνονται και επιδιορθώνονται τα κύτταρα, οι μύες και οι ιστοί. Οι ανάγκες σε πρωτεΐνες (σε **γραμμάρια ανά κιλό σωματικού βάρους**) είναι πολύ μεγαλύτερες στα παιδιά και τους εφήβους απ' ό,τι στους ενήλικες, γιατί το σώμα τους **αναπτύσσεται** και χτίζει συνεχώς νέους ιστούς. Στους ενήλικες η ανάπτυξη έχει ολοκληρωθεί, οπότε οι πρωτεΐνες χρειάζονται κυρίως για **συντήρηση** και επιδιόρθωση. 💪

Η ενέργεια από τις τροφές μετριέται σε **χιλιοθερμίδες (kcal)** και οι ανάγκες αλλάζουν από άτομο σε άτομο. Για παράδειγμα, ένα παιδί 1 έτους χρειάζεται περίπου \(800\) kcal, ένα παιδί 6 ετών γύρω στις \(1780\), ένας ενήλικας άντρας γύρω στις \(2750\), ενώ ένας άντρας με αυξημένη δραστηριότητα έως και \(3895\) kcal.

Οι ενεργειακές ανάγκες επηρεάζονται κυρίως από:

- **Την ηλικία:** οι ανάγκες αυξάνονται καθώς μεγαλώνουμε και το σώμα αναπτύσσεται.
- **Τη σωματική δραστηριότητα:** όσο πιο έντονα κινείται κάποιος, τόσο περισσότερη ενέργεια «καίει».
- **Το φύλο και ειδικές καταστάσεις:** άντρες και γυναίκες έχουν διαφορετικές ανάγκες· ο **θηλασμός** αυξάνει σημαντικά τις ανάγκες μιας γυναίκας, αφού το σώμα της παράγει γάλα. 🍼

# Οι φυτικές ίνες 🌾

Οι **φυτικές ίνες** προέρχονται κυρίως από τα **κυτταρικά τοιχώματα των φυτικών κυττάρων** και ο ρόλος τους στην υγεία θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικός. Κύριες πηγές: **φρούτα** (μήλα, αχλάδια), **λαχανικά** (μπρόκολο, καρότα, σπανάκι), **όσπρια** (φασόλια, φακές, ρεβίθια) και **δημητριακά ολικής άλεσης**.

Χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

**Ευδιάλυτες φυτικές ίνες:** :tooltip[Αποικοδομούνται]{content="Διασπώνται σε απλούστερες ουσίες."} από τη **μικροβιακή χλωρίδα του παχέος εντέρου** (ωφέλιμα βακτήρια). Οι ουσίες που παράγονται περνούν στο αίμα και:

- ελαττώνουν την **απορρόφηση των λιπιδίων**,
- μειώνουν τη **χοληστερόλη** στο αίμα,
- και έτσι **μειώνουν τον κίνδυνο για καρδιοπάθειες**. ❤️

**Αδιάλυτες φυτικές ίνες:** δεν αποικοδομούνται, αλλά περνούν από το πεπτικό σύστημα και αποβάλλονται με τα κόπρανα. Βοηθούν στην καλή λειτουργία του **πεπτικού συστήματος**, στην **καταπολέμηση της δυσκοιλιότητας** και στην **προστασία από τον καρκίνο του παχέος εντέρου**. Αυξάνουν τον **όγκο των κοπράνων** και διευκολύνουν την ομαλή κίνησή τους στο έντερο.

:::fact{title="Γνωρίζετε ότι…"}
Παλιά οι επιστήμονες πίστευαν ότι οι φυτικές ίνες δεν αποικοδομούνται καθόλου στο χοντρό έντερο. Νεότερες μελέτες έδειξαν ότι περίπου το **70%** τους αποικοδομείται τελικά εκεί. 🔬 Αυτό δείχνει ότι η **επιστημονική γνώση δεν είναι στατική**, αλλά εξελίσσεται και διορθώνεται συνεχώς.
:::

# Διατροφή, ισορροπία & υγεία ⚖️

**Ισορροπημένη διατροφή** σημαίνει ότι τρώμε **ποικιλία τροφών**, στις σωστές **αναλογίες** και **ποσότητες**, ώστε ο οργανισμός να παίρνει όλα τα θρεπτικά συστατικά (υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λιπίδια, βιταμίνες, ανόργανα άλατα, νερό, φυτικές ίνες), χωρίς υπερβολές και ελλείψεις. Καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες χωρίς πλεόνασμα και προσαρμόζεται στην **ηλικία, το φύλο και τη δραστηριότητα** — δηλαδή ακολουθεί τις αρχές της Πυραμίδας Διατροφής.

Ο **Ιπποκράτης**, πατέρας της Ιατρικής, δίδασκε: *«Φάρμακό σας ας γίνει η τροφή σας»* — η σωστή διατροφή **προλαμβάνει και θεραπεύει** ασθένειες. Παθήσεις που συνδέονται με τη διατροφή:

- **Καρδιαγγειακές παθήσεις:** πρώτη αιτία θανάτου παγκοσμίως· από κακή διατροφή, καθιστική ζωή, κάπνισμα. 🫀
- **Υπέρταση:** υψηλή αρτηριακή πίεση από υπερβολικό **αλάτι** και λιπαρά.
- **Παχυσαρκία:** **πολυπαραγοντική** ασθένεια (κακή διατροφή, καθιστική ζωή, ψυχολογικοί και **κληρονομικοί** παράγοντες)· ο **ΠΟΥ** την χαρακτηρίζει «ανερχόμενη επιδημία».
- **Οστεοπόρωση:** εύθραυστα οστά από διατροφή φτωχή σε **ασβέστιο** και **βιταμίνη D**.
- **Ψυχολογικές διαταραχές** (εφηβεία): **νευρική ανορεξία** (άρνηση τροφής) και **βουλιμία**.

Στην **Κύπρο**, η παιδική παχυσαρκία (2–17 ετών) είναι υψηλότερη στα **6–11 έτη** και μειώνεται στους εφήβους (λόγω περισσότερης άσκησης και ενδιαφέροντος για την εμφάνιση). Από το 2000 στο 2010 τα ποσοστά **αυξήθηκαν**.

:::alert{title="Προσοχή!"}
Τα **ενεργειακά ποτά** έχουν υψηλή **καφεΐνη** και διεγερτικά· αν χρησιμοποιούνται ανεξέλεγκτα, μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές επιπτώσεις, ιδίως με **αλκοόλ**. ⚠️ Η υγεία μας βρίσκεται στα **δικά μας χέρια**: ισορροπημένη διατροφή, τακτική άσκηση και αποφυγή καπνίσματος και αλκοόλ είναι η καλύτερη ασπίδα προστασίας. 💪
:::

01. Βασική Θεωρία

Ποιοι λόγοι κάνουν πολλούς ανθρώπους σήμερα να μην τρέφονται σωστά, από τον γρήγορο ρυθμό ζωής μέχρι την καθιστική καθημερινότητα.

Τρέφονται σήμερα οι άνθρωποι υγιεινά;

Πώς ένα απλό σχεδιάγραμμα δείχνει ποιες τροφές πρέπει να τρώμε καθημερινά και ποιες σπάνια, και γιατί λέγεται «μεσογειακή».

Η Πυραμίδα Διατροφής

Γιατί τα παιδιά και οι έφηβοι χρειάζονται αναλογικά περισσότερη πρωτεΐνη από τους ενήλικες για να χτίζουν το σώμα τους.

Οι ανάγκες σε πρωτεΐνες και η ηλικία

Πώς η ηλικία, η σωματική δραστηριότητα, το φύλο και ειδικές καταστάσεις όπως ο θηλασμός διαμορφώνουν πόσες χιλιοθερμίδες χρειαζόμαστε.

Παράγοντες που επηρεάζουν τις ενεργειακές ανάγκες

Τι είναι οι ευδιάλυτες και οι αδιάλυτες φυτικές ίνες, από πού προέρχονται και πώς βοηθούν την καρδιά και το πεπτικό σύστημα.

Οι φυτικές ίνες

Τι πρέπει να προσέχουμε ώστε η διατροφή μας να καλύπτει τις ανάγκες του οργανισμού χωρίς υπερβολές, και τι κρύβουν τα ενεργειακά ποτά.

Τι σημαίνει «ισορροπημένη διατροφή»

Πώς η κακή διατροφή συνδέεται με καρδιαγγειακά νοσήματα, υπέρταση, παχυσαρκία, οστεοπόρωση και ψυχολογικές διατροφικές διαταραχές.

Η τροφή ως φάρμακο: παθήσεις που σχετίζονται με τη διατροφή

Τι δείχνουν τα στοιχεία για την παχυσαρκία στα παιδιά της Κύπρου ανά ηλικία και φύλο, και πώς μπορεί να αντιστραφεί η τάση αυτή.

Η παιδική παχυσαρκία στην Κύπρο

# Διατροφικές συνήθειες και υγεία

Η τροφή που επιλέγουμε καθημερινά καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την υγεία μας. 🍎 Οι **διατροφικές συνήθειες** (το τι, πόσο και πώς τρώμε) μπορούν είτε να μας προστατεύσουν από ασθένειες είτε να μας οδηγήσουν σε προβλήματα υγείας. Δυστυχώς, πολλοί άνθρωποι σήμερα **δεν** τρέφονται υγιεινά, εξαιτίας του γρήγορου ρυθμού ζωής και του πρόχειρου φαγητού (fast food), της υπερβολικής κατανάλωσης επεξεργασμένων τροφών (αναψυκτικά, γλυκά, σνακ) και της καθιστικής ζωής, όπου προσλαμβάνουμε περισσότερη ενέργεια απ' όση ξοδεύουμε.

## Η Πυραμίδα Διατροφής

Η **Πυραμίδα Διατροφής** είναι ένα σχεδιάγραμμα σε σχήμα πυραμίδας που μας δείχνει ποιες τροφές να τρώμε και σε ποια συχνότητα. Στη **βάση** (πλατύ κάτω μέρος) βρίσκονται οι τροφές που τρώμε **καθημερινά** και σε αφθονία, ενώ όσο ανεβαίνουμε προς την **κορυφή** (στενό πάνω μέρος) βρίσκονται τροφές που τρώμε **σπανιότερα** και σε μικρές ποσότητες.

| Θέση | Πόσο συχνά | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| **Βάση** | Καθημερινά, σε αφθονία | Δημητριακά, ψωμί, ζυμαρικά, ρύζι, φρούτα, λαχανικά, νερό, ελαιόλαδο |
| **Μέση** | Λίγες φορές την εβδομάδα | Ψάρι, πουλερικά, όσπρια, αυγά, γαλακτοκομικά |
| **Κορυφή** | Σπάνια, σε μικρές ποσότητες | Κόκκινο κρέας, γλυκά, λιπαρά |

Βασικοί κανόνες: τρώμε καθημερινά άφθονα φρούτα, λαχανικά και δημητριακά (κατά προτίμηση ολικής άλεσης), προτιμούμε το **ελαιόλαδο** και πίνουμε αρκετό νερό, τρώμε μέτριες ποσότητες ψαριού/πουλερικών/οσπρίων/γαλακτοκομικών, και περιορίζουμε στο ελάχιστο το κόκκινο κρέας, τα γλυκά και τα λιπαρά. Η πυραμίδα ονομάζεται και **μεσογειακή**, γιατί αντικατοπτρίζει τον παραδοσιακό τρόπο διατροφής των λαών της Μεσογείου (Έλληνες, Κύπριοι, Ιταλοί). 🫒

:::fact{title="Γνωρίζετε ότι…"}
Η **μεσογειακή διατροφή** λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας έναντι πολλών παθήσεων, όπως η υπέρταση, ο καρκίνος του παχέος εντέρου, η παχυσαρκία και ο :tooltip[σακχαρώδης διαβήτης]{content="Πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός δεν ρυθμίζει σωστά το σάκχαρο (γλυκόζη) στο αίμα."}. Περιέχει επίσης άφθονες **αντιοξειδωτικές ουσίες** (βιταμίνη C, E, καροτινοειδή, πολυφαινόλες) με **αντιγηραντικές** ιδιότητες. 🌿
:::

## Ανάγκες σε πρωτεΐνες και ενέργεια

Οι **πρωτεΐνες** είναι τα «δομικά υλικά» του οργανισμού. Οι ημερήσιες ανάγκες σε πρωτεΐνες (σε **γραμμάρια ανά κιλό σωματικού βάρους**) είναι μεγαλύτερες στα παιδιά και τους εφήβους, επειδή το σώμα τους **αναπτύσσεται** και χτίζει συνεχώς νέους ιστούς, μύες και οστά. Στους ενήλικες η ανάπτυξη έχει ολοκληρωθεί, οπότε οι πρωτεΐνες χρειάζονται κυρίως για **συντήρηση** και επιδιόρθωση.

Η ενέργεια των τροφών μετριέται σε **χιλιοθερμίδες** (kcal) και οι ανάγκες διαφέρουν από άτομο σε άτομο ανάλογα με:

- **Την ηλικία:** ένα μικρό σώμα χρειάζεται λιγότερη συνολική ενέργεια· οι ανάγκες αυξάνονται καθώς μεγαλώνουμε.
- **Τη σωματική δραστηριότητα:** όσο πιο έντονα κινείται κάποιος, τόσο περισσότερη ενέργεια «καίει».
- **Το φύλο και ειδικές καταστάσεις:** άντρες και γυναίκες έχουν διαφορετικές ανάγκες, ενώ ο **θηλασμός** αυξάνει σημαντικά τις ανάγκες μιας γυναίκας.

## Οι φυτικές ίνες

Οι **φυτικές ίνες** προέρχονται κυρίως από τα **κυτταρικά τοιχώματα των φυτικών κυττάρων**. Κύριες πηγές τους είναι τα φρούτα, τα λαχανικά, τα όσπρια και τα δημητριακά ολικής άλεσης. 🌾 Χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

- **Ευδιάλυτες:** :tooltip[Αποικοδομούνται]{content="Διασπώνται σε απλούστερες ουσίες."} από τη **μικροβιακή χλωρίδα του παχέος εντέρου** (τα ωφέλιμα βακτήρια). Οι ουσίες που παράγονται περνούν στο αίμα και μειώνουν την απορρόφηση των λιπιδίων και τη **χοληστερόλη**, μειώνοντας έτσι τον κίνδυνο για **καρδιοπάθειες**. ❤️
- **Αδιάλυτες:** Δεν αποικοδομούνται, αλλά περνούν από το πεπτικό σύστημα και αποβάλλονται με τα κόπρανα. Βοηθούν στην καλή λειτουργία του πεπτικού συστήματος, καταπολεμούν τη **δυσκοιλιότητα** (αυξάνουν τον όγκο των κοπράνων) και προστατεύουν από τον καρκίνο του παχέος εντέρου.

:::fact{title="Γνωρίζετε ότι…"}
Παλαιότερα οι επιστήμονες πίστευαν ότι οι φυτικές ίνες **δεν** αποικοδομούνται καθόλου στο χοντρό έντερο. Νεότερες μελέτες έδειξαν ότι περίπου το **70%** τους τελικά αποικοδομείται εκεί! 🔬 Αυτό δείχνει ότι η **επιστημονική γνώση δεν είναι στατική**, αλλά εξελίσσεται και διορθώνεται συνεχώς.
:::

## Ισορροπημένη Διατροφή

**Ισορροπημένη διατροφή** σημαίνει ότι τρώμε **ποικιλία τροφών**, στις σωστές αναλογίες και ποσότητες, ώστε ο οργανισμός να παίρνει όλα τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζεται (υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λιπίδια, βιταμίνες, ανόργανα άλατα, νερό, φυτικές ίνες), χωρίς υπερβολές και ελλείψεις. Καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες χωρίς πλεόνασμα (που θα οδηγούσε σε αύξηση βάρους) και προσαρμόζεται στην ηλικία, το φύλο και τη δραστηριότητα του κάθε ατόμου. Με απλά λόγια, είναι η διατροφή που ακολουθεί τις αρχές της Πυραμίδας. ⚖️

:::alert{title="Προσοχή!"}
Τα **ενεργειακά ποτά** περιέχουν υψηλά ποσοστά **καφεΐνης** και διεγερτικών. Αν χρησιμοποιούνται **ανεξέλεγκτα**, μπορεί να προκαλέσουν **σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία**, ιδιαίτερα σε συνδυασμό με **αλκοόλ**. ⚠️
:::

## «Φάρμακό σας ας γίνει η τροφή σας» — Ιπποκράτης

Ο **Ιπποκράτης**, πατέρας της Ιατρικής, δίδασκε ότι η σωστή διατροφή **προλαμβάνει και θεραπεύει ασθένειες**, ενώ η λανθασμένη τροφή μπορεί να γίνει αιτία αρρώστιας. Πολλές παθήσεις συνδέονται στενά με τη διατροφή και τον τρόπο ζωής:

- **Καρδιαγγειακές παθήσεις:** η **πρώτη αιτία θανάτου παγκοσμίως**· οφείλονται σε κακή διατροφή (υπερβολικά λιπίδια και γλυκόζη), καθιστική ζωή, έλλειψη άσκησης και κάπνισμα.
- **Υπέρταση (υψηλή αρτηριακή πίεση):** η **αρτηριακή πίεση** είναι η πίεση που δημιουργεί η καρδιά καθώς προωθεί το αίμα στις αρτηρίες· αυξάνεται από την υπερβολική κατανάλωση **άλατος** και λιπαρών, την καθιστική ζωή και το κάπνισμα, και οδηγεί σε καρδιαγγειακά ή εγκεφαλικά επεισόδια.
- **Παχυσαρκία:** αναγνωρισμένο **πρόβλημα δημόσιας υγείας** («ανερχόμενη επιδημία» κατά τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας)· είναι **πολυπαραγοντική**, καθώς οφείλεται σε κακές διατροφικές συνήθειες, καθιστική ζωή, ψυχολογικούς και **κληρονομικούς** παράγοντες.
- **Οστεοπόρωση:** κάνει τα οστά **εύθραυστα**· σχετίζεται με διατροφή φτωχή σε **ασβέστιο** και **βιταμίνη D**, οινόπνευμα, κάπνισμα, έλλειψη άσκησης και την εμμηνόπαυση.
- **Διατροφικές ψυχολογικές διαταραχές:** εμφανίζονται έντονα στην **εφηβεία**, όπως η **νευρική ανορεξία** (άρνηση πρόσληψης τροφής) και η **βουλιμία**.

## Η παιδική παχυσαρκία στην Κύπρο

Η παχυσαρκία αφορά και τα παιδιά. Σε στοιχεία για παιδιά 2–17 ετών στην Κύπρο, τα υψηλότερα ποσοστά εμφανίζονται στην ηλικία **6–11 ετών**, ενώ στα μεγαλύτερα παιδιά (12–17) **μειώνονται**, ιδιαίτερα στα κορίτσια. Αυτό αποδίδεται στην αυξημένη σωματική δραστηριότητα και στο μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την εξωτερική εμφάνιση στην εφηβεία. Συγκρίνοντας τα έτη 2000 και 2010, τα ποσοστά **αυξήθηκαν**, λόγω περισσότερου πρόχειρου φαγητού και πιο καθιστικής ζωής (οθόνες αντί για παιχνίδι και άθληση). Για να αντιστραφεί, χρειάζονται **υγιεινές συνήθειες** από μικρή ηλικία και αυξημένη **σωματική δραστηριότητα**. 🏃‍♀️⚽

:::alert{title="Προσοχή!"}
Η υγεία μας βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στα **δικά μας χέρια**. Οι διατροφικές συνήθειες που χτίζουμε από την εφηβεία θα μας συνοδεύουν σε όλη μας τη ζωή. Μια ισορροπημένη διατροφή, μαζί με τακτική άσκηση και αποφυγή καπνίσματος και αλκοόλ, είναι η καλύτερη ασπίδα προστασίας. 💪
:::
