Ηλεκτρική ροή
Η έννοια της ηλεκτρικής ροής μας επιτρέπει να περιγράψουμε ποσοτικά «πόσες» δυναμικές γραμμές ενός ηλεκτρικού πεδίου διαπερνούν μια δοσμένη επιφάνεια. Αποτελεί θεμελιώδη έννοια, καθώς πάνω της στηρίζεται ο νόμος του Gauss.
Δυναμικές γραμμές και πυκνότητά τους
Οι δυναμικές γραμμές ενός ηλεκτρικού πεδίου σχεδιάζονται με μια σύμβαση: ο αριθμός τους που διαπερνά κάθετα τη μοναδιαία επιφάνεια είναι ανάλογος με το μέτρο της έντασης του πεδίου.
Όπου το πεδίο είναι ισχυρό (μεγάλο ), οι δυναμικές γραμμές είναι πυκνές. Όπου είναι ασθενές (μικρό ), οι γραμμές είναι αραιές. Έτσι η πυκνότητα των δυναμικών γραμμών δίνει εικόνα του μέτρου της έντασης.
Ορισμός της ηλεκτρικής ροής (επιφάνεια κάθετη στις γραμμές)
Θεωρούμε ένα ομογενές ηλεκτρικό πεδίο έντασης και μια επίπεδη επιφάνεια εμβαδού , τοποθετημένη κάθετα στις δυναμικές γραμμές του πεδίου (Σχ. 5.3 του βιβλίου: η επιφάνεια είναι κάθετη στις παράλληλες δυναμικές γραμμές).
Ο συνολικός αριθμός των δυναμικών γραμμών που διαπερνούν την επιφάνεια είναι ανάλογος με το γινόμενο . Το γινόμενο αυτό το ονομάζουμε ηλεκτρική ροή.
Η ηλεκτρική ροή που διέρχεται από μια επίπεδη επιφάνεια εμβαδού , η οποία βρίσκεται κάθετη στις δυναμικές γραμμές ομογενούς πεδίου έντασης , ορίζεται ως το γινόμενο
Επιφάνεια υπό γωνία — η προβολή
Αν η επιφάνεια δεν είναι κάθετη στις δυναμικές γραμμές (Σχ. 5.4 του βιβλίου), τότε ο αριθμός των δυναμικών γραμμών που τη διαπερνούν είναι ίσος με τον αριθμό των γραμμών που διέρχονται από την προβολή της επιφάνειας σε ένα επίπεδο κάθετο στις δυναμικές γραμμές.
Από τη γεωμετρία του σχήματος προκύπτει ότι η προβολή είναι
όπου είναι η γωνία μεταξύ της διεύθυνσης των δυναμικών γραμμών και της καθέτου στην επιφάνεια.
Επειδή από τις επιφάνειες και διέρχεται ο ίδιος αριθμός δυναμικών γραμμών, η ροή μέσα από την είναι ίση με τη ροή μέσα από την προβολή . Η όμως είναι κάθετη στις γραμμές, οπότε εφαρμόζεται ο βασικός ορισμός:
Άρα:
Διανυσματικό εμβαδόν και πρόσημο της ροής
Η γωνία ορίζεται με τη βοήθεια ενός διανύσματος καθέτου στην επιφάνεια, που το συμβολίζουμε με (Σχ. 5.4). Είναι η γωνία που σχηματίζει το διάνυσμα με τη διεύθυνση των δυναμικών γραμμών.
Σε μια επιφάνεια αντιστοιχίζουμε ένα διάνυσμα (το διανυσματικό εμβαδόν) και όχι απλά την κάθετη ευθεία, επειδή κάθε επιφάνεια έχει δύο όψεις. Έτσι η ηλεκτρική ροή μπορεί να είναι θετική ή αρνητική, ανάλογα με τον προσανατολισμό του ως προς τις γραμμές.
Η ηλεκτρική ροή που διέρχεται από μια επίπεδη επιφάνεια εμβαδού , η οποία βρίσκεται μέσα σε ομογενές ηλεκτρικό πεδίο έντασης , είναι ίση με
όπου η γωνία που σχηματίζει το κάθετο στην επιφάνεια διάνυσμα με τη διεύθυνση των δυναμικών γραμμών.
Στο Διεθνές Σύστημα (SI) η ηλεκτρική ροή μετριέται σε
Εξάρτηση από τη γωνία
Ο τύπος δείχνει πώς η ροή εξαρτάται από τον προσανατολισμό της επιφάνειας:
| Γωνία | Θέση επιφάνειας | Ροή |
|---|---|---|
| κάθετη στις γραμμές ( παράλληλο στο πεδίο) | μέγιστη: | |
| υπό γωνία | ||
| παράλληλη στις γραμμές | ||
| γραμμές «εισέρχονται» |
Η γωνία είναι η γωνία του καθέτου διανύσματος με τις δυναμικές γραμμές — όχι η γωνία της ίδιας της επιφάνειας με τις γραμμές. Όταν η επιφάνεια είναι κάθετη στις γραμμές, το είναι παράλληλο στο πεδίο, άρα και η ροή είναι μέγιστη.
Ροή μέσα από επιφάνεια τυχαίου σχήματος
Στη γενικότερη περίπτωση, η επιφάνεια δεν είναι επίπεδη και βρίσκεται μέσα σε ανομοιογενές ηλεκτρικό πεδίο. Τότε ούτε οι γραμμές τέμνουν παντού την επιφάνεια με την ίδια γωνία, ούτε η ένταση έχει παντού την ίδια τιμή.
Για να υπολογίσουμε τη ροή (Σχ. 5.5: η επιφάνεια χωρίζεται σε μικρά τμήματα):
Χωρίζουμε την επιφάνεια σε πολύ μικρά τμήματα , τόσο μικρά ώστε καθένα να μπορεί να θεωρηθεί επίπεδο και σε καθένα η ένταση να μπορεί να θεωρηθεί σταθερή. Η στοιχειώδης ροή από κάθε τμήμα είναι
και η συνολική ροή προκύπτει ως άθροισμα όλων αυτών των όρων:
όπου , οι τιμές των και για κάθε .
Ροή μέσα από κλειστή επιφάνεια
Συνήθως μας ενδιαφέρει η ηλεκτρική ροή που διέρχεται από μια κλειστή επιφάνεια (π.χ. ένα μπαλόνι ή οποιοδήποτε άλλο σχήμα μέσα στο πεδίο — Σχ. 5.6 του βιβλίου).
Ακολουθούμε την ίδια διαδικασία: χωρίζουμε την επιφάνεια σε μικρά τμήματα , υπολογίζουμε τη ροή από κάθε τμήμα και αθροίζουμε.
Σε κλειστή επιφάνεια, το κάθετο διάνυσμα σε κάθε στοιχείο λαμβάνεται εξ ορισμού με φορά προς τα έξω.
Από αυτή τη σύμβαση προκύπτει το πρόσημο της στοιχειώδους ροής:
- Όπου οι δυναμικές γραμμές κατευθύνονται προς τα έξω (όπως στο τμήμα ): , άρα και .
- Όπου οι δυναμικές γραμμές κατευθύνονται προς τα μέσα (όπως στο τμήμα ): , άρα και .
Πρόσημο της ολικής ροής
- Αν από την κλειστή επιφάνεια εξέρχονται περισσότερες γραμμές από όσες εισέρχονται: η ολική ροή είναι θετική ().
- Αν εισέρχονται περισσότερες από όσες εξέρχονται: η ολική ροή είναι αρνητική ().
- Αν ο αριθμός των γραμμών που εισέρχονται είναι ίσος με τον αριθμό που εξέρχονται (Σχ. 5.6): η ολική ροή είναι μηδέν ().
Παρατηρήσεις και Προτάσεις
Παρότι ορίζεται με τη βοήθεια του διανύσματος και της έντασης , η ηλεκτρική ροή είναι βαθμωτό (μονόμετρο) μέγεθος. Έχει όμως πρόσημο, που καθορίζεται από τη γωνία .
Η ηλεκτρική ροή είναι ανάλογη του αριθμού των δυναμικών γραμμών που διαπερνούν την επιφάνεια. Είναι, δηλαδή, ένα μέτρο του «πόσες γραμμές πεδίου» περνούν μέσα από τη δοσμένη επιφάνεια.
Η ροή μέσα από μια επιφάνεια ισούται με τη ροή μέσα από την προβολή της σε επίπεδο κάθετο στις γραμμές. Αυτό ισχύει επειδή και οι δύο επιφάνειες διαπερνώνται από τον ίδιο αριθμό δυναμικών γραμμών.
Μηδενική ολική ροή () μέσα από κλειστή επιφάνεια δεν σημαίνει ότι το πεδίο είναι μηδέν στην επιφάνεια. Σημαίνει μόνο ότι όσες γραμμές εισέρχονται, τόσες και εξέρχονται. Επίσης, προκύπτει και όταν , δηλαδή όταν η επιφάνεια είναι παράλληλη στις δυναμικές γραμμές.