Η ελληνική παραδοσιακή κατοικία 🏘️

Ελληνική παραδοσιακή κατοικία ονομάζουμε το σύνολο των κατοικιών που χτίστηκαν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους (1453) μέχρι τις πρώτες δεκαετίες μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους (1830). Η μεγάλη ανάπτυξή της σημειώθηκε κυρίως στους δύο τελευταίους αιώνες της ξένης κυριαρχίας, ακολουθώντας τη γενικότερη οικονομική και πολιτισμική ακμή του ελληνισμού εκείνη την εποχή.

Κατηγορίες ελληνικής παραδοσιακής κατοικίας

Μπορούμε να διακρίνουμε δύο βασικές κατηγορίες ελληνικών παραδοσιακών σπιτιών:

• Τα νησιώτικα σπίτια
• Τα σπίτια της ηπειρωτικής Ελλάδας

Ανάλογα με την κοινωνική τάξη των κατοίκων τους, διακρίνονται επιπλέον σε:

• Λαϊκά σπίτια
• Μεσαία σπίτια (νοικοκυρόσπιτα)
• Αρχοντικά

Τα νησιώτικα σπίτια

Ο πιο απλός τύπος νησιώτικου σπιτιού είναι το μονόσπιτο: ένα μικρό μακρόστενο πέτρινο δωμάτιο, με επίπεδη στέγη από χώμα (δώμα). Το μονόσπιτο καλύπτει όλες τις λειτουργίες ενός σπιτιού μέσα σε έναν και μόνο χώρο. Δύο σημαντικά στοιχεία του είναι:

• Ο σοφάς ή κρέβατος: μια ξύλινη κατασκευή, λίγο πιο ψηλή από το δάπεδο, όπου οι άνθρωποι έστρωναν για να κοιμηθούν, ενώ από κάτω αποθήκευαν διάφορα αγαθά.
• Το τζάκι: χρησίμευε για θέρμανση και για μαγείρεμα.

Πιο εξελιγμένος τύπος είναι το διώροφο, κατοικία της μεσαίας τάξης. Είναι ένα ορθογώνιο σπίτι όπου:

• Στο ισόγειο (κατώι) βρίσκονται οι βοηθητικοί χώροι, όπως στάβλοι και αποθήκες.
• Στον πάνω όροφο (ανώι) ζούσαν οι άνθρωποι.

Πολλά από αυτά τα σπίτια έχουν επίσης αυλές και βεράντες (ηλιακούς).

Οι πιο εύποροι κατοικούσαν σε αρχοντικά: μεγάλα σπίτια με περισσότερη διακόσμηση. Υπήρχαν επίσης τα πυργόσπιτα στην ύπαιθρο -μόνιμες ή εποχικές οχυρές κατοικίες των μεγάλων κτηματιών.

Τα σπίτια της ηπειρωτικής Ελλάδας

Στην ηπειρωτική Ελλάδα υπάρχουν οι ίδιοι τύποι κατοικίας με τα νησιά, αλλά με κάποιες διαφορές, αφού το κλίμα και οι κοινωνικές-οικονομικές συνθήκες ήταν διαφορετικές:

• Το μονόσπιτο εδώ έχει στέγη από κεραμίδια αντί για χώμα.
• Το κυριότερο σημείο του χώρου είναι η γωνιά, δηλαδή η εστία, δίπλα στην οποία οι κάτοικοι μαγείρευαν, έτρωγαν και κοιμούνταν.
• Στο διώροφο υπάρχει το χαγιάτι, ένας ανοιχτός εξώστης που στεγάζεται με την προεξοχή της στέγης.

Τα αρχοντικά της Βόρειας και Κεντρικής Ελλάδας

Τα πιο ξεχωριστά αρχοντικά είναι αυτά που έχτισαν πλούσιοι έμποροι και τεχνίτες στη Βόρεια και στην Κεντρική Ελλάδα. Είναι μεγαλοπρεπή σπίτια, με χαρακτηριστικούς ξύλινους εξώστες, τα σαχνισιά, στον πάνω όροφο. Εκεί βρίσκεται και ο κεντρικός χώρος υποδοχής, ο ηλιακός ή δοξάτο, με χαμηλά παράθυρα και πολύχρωμους γυάλινους φεγγίτες. Εκεί βρίσκονται επίσης τα δωμάτια διαμονής της οικογένειας, διακοσμημένα με ξυλόγλυπτα και τοιχογραφίες.

Τα υλικά κατασκευής

Τα υλικά που χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή των ελληνικών παραδοσιακών σπιτιών εξαρτιόνταν από το φυσικό περιβάλλον κάθε τόπου. Στις περισσότερες περιοχές γινόταν συνδυασμός υλικών: ο κύριος κορμός του σπιτιού κατασκευαζόταν από πέτρα, ενώ το ξύλο χρησιμοποιούνταν για τα δευτερεύοντα μέρη ή για τον πάνω όροφο.

Ο εξοπλισμός της ελληνικής παραδοσιακής κατοικίας

Αρχικά τα σπίτια είχαν ελάχιστα έπιπλα. Συνήθως, οι άνθρωποι κάθονταν στο πάτωμα και έτρωγαν σε ένα στρογγυλό χαμηλό τραπέζι, τον σοφρά ή τάβλα. Αργότερα άρχισαν να χρησιμοποιούν σταθερούς ξύλινους πάγκους και χαμηλά σκαμνιά. Με την οικονομική ανάπτυξη του 18ου-19ου αιώνα εμφανίστηκαν και τα πρώτα κινητά έπιπλα.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η επίπλωση των αρχοντικών της Βόρειας και της Κεντρικής Ελλάδας:

• Στο εσωτερικό των δωματίων διαμονής υπήρχαν εντοιχισμένα ντουλάπια, οι μουσάντρες, συνήθως σκαλιστές ή ζωγραφισμένες, που χρησίμευαν για την αποθήκευση τροφίμων, ρουχισμού και πολύτιμων αντικειμένων.
• Τα δωμάτια (οντάδες) είχαν χαμηλούς σοφάδες, όπου οι άνθρωποι μπορούσαν να κάθονται ή και να κοιμούνται.
• Ο κεντρικός χώρος υποδοχής (ηλιακός ή δοξάτο) ήταν περιτριγυρισμένος από χαμηλά συνεχόμενα καθιστικά, τα μιντέρια.

Κάθε σπίτι διέθετε σκεύη για το φαγητό, την αποθήκευση τροφίμων, τη διακόσμηση και άλλες χρήσεις. Τα σκεύη αυτά ήταν χάλκινα, ξύλινα και πήλινα. Στα περισσότερα σπίτια υπήρχε επίσης ο αργαλειός, απαραίτητος για την κατασκευή του ρουχισμού της οικογένειας, καθώς και το εικονοστάσι. Όλα τα σπίτια στολίζονταν, τέλος, με υφαντά και κεντήματα.

Γιατί έχει σημασία η ελληνική παραδοσιακή κατοικία

Η ελληνική παραδοσιακή κατοικία παρουσιάζει ενδιαφέρον όχι μόνο για τους αρχιτέκτονες, τους διακοσμητές και τους επιπλοποιούς, που έχουν συχνά εμπνευστεί από την αρχιτεκτονική και τον εξοπλισμό της, αλλά για τον καθένα μας.

Τα παραδοσιακά σπίτια μπορούν να αποτελέσουν πολύτιμο οδηγό για το πώς μπορεί να ταιριάξει το ωραίο με το λειτουργικό στο χώρο της κατοικίας, ακόμα και στις πιο απλές κατασκευές. Τα περισσότερα από αυτά τα σπίτια θεωρούνται, και πράγματι είναι, έργα τέχνης.