Τροφή και τρόφιμα 🍎
Ο ανθρώπινος οργανισμός, για να διατηρηθεί στη ζωή, πρέπει να προσλαμβάνει τροφή. Γι' αυτό λέμε ότι η διατροφή είναι θέμα «ζωτικής σημασίας».
Τι είναι το τρόφιμο
Τρόφιμο ονομάζουμε κάθε ουσία —φυσική, επεξεργασμένη ή ημιεπεξεργασμένη— που προορίζεται για κατανάλωση από τον άνθρωπο. Στα τρόφιμα ανήκουν λοιπόν και τα ποτά, οι καραμέλες, καθώς και συστατικά που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή τροφής, όπως η μαγιά για το ψωμί.
Στα τρόφιμα δεν ανήκουν τα φάρμακα, ο καπνός και τα καλλυντικά, παρόλο που μπαίνουν και αυτά κάποιες φορές στο σώμα μας ή πάνω του.
Γιατί χρειαζόμαστε την τροφή
Από την τροφή ο οργανισμός μας παίρνει ό,τι χρειάζεται για να:
- αναπτυχθεί, δηλαδή να μεγαλώσει φυσιολογικά από τη γέννηση μέχρι την ενηλικίωση
- είναι δραστήριος στο σπίτι, στην εργασία, στο σχολείο, στο παιχνίδι και οπουδήποτε αλλού χρειαστεί
- προλάβει ή αντιμετωπίσει ασθένειες
- επουλώσει πληγές (π.χ. μια γρατσουνιά) ή να επανορθώσει βλάβες (π.χ. ένα σπασμένο κόκαλο)
Ο οργανισμός χρησιμοποιεί τα θρεπτικά συστατικά ως δομικά υλικά για τους ιστούς του, τα καίει για να πάρει ενέργεια, και τα χρησιμοποιεί και ως ρυθμιστές πολλών λειτουργιών του σώματος.
Αν κάποιος δεν καταναλώνει συστηματικά όσα τρόφιμα χρειάζεται, δηλαδή αν υποσιτίζεται, ο οργανισμός του δεν θα μπορεί να πραγματοποιήσει τις παραπάνω λειτουργίες και θα εμφανιστούν προβλήματα — αρχικά δεν θα νιώθει καλά, μπορεί να ασθενήσει, και σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να φτάσει ακόμα και ο θάνατος.
Η επιστήμη της Διατροφής-Διαιτολογίας ερευνά τη σχέση ανάμεσα στην πρόσληψη τροφής και στις φυσιολογικές λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών, δηλαδή μελετά την ανθρώπινη συμπεριφορά σε σχέση με την επιλογή τροφής.
Οι στόχοι της υγιεινής διατροφής
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) ορίζει δύο στόχους της υγιεινής διατροφής για καλύτερη ποιότητα ζωής:
- Η κάλυψη των αναγκών του κάθε οργανισμού σε απαραίτητα θρεπτικά συστατικά.
- Η πρόληψη ασθενειών.
Ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες και υποσιτισμός
Στις φτωχές χώρες δεν επαρκούν οι τροφές για όλο τον πληθυσμό, με αποτέλεσμα ο κόσμος να υποσιτίζεται — δηλαδή ο οργανισμός να μην προσλαμβάνει όλα τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά και την ενέργεια που χρειάζεται.
Στις αναπτυγμένες χώρες, όπως η Ελλάδα, υπάρχουν άφθονα τρόφιμα στην αγορά, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι τρέφονται υγιεινά. Οι ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες μπορούν να οδηγήσουν είτε σε υποσιτισμό είτε σε υπερφαγία, ακόμα κι όταν η τροφή είναι διαθέσιμη σε αφθονία.
Ο υποσιτισμός στα παιδιά και τους εφήβους, που βρίσκονται σε φάση ανάπτυξης, μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτες βλάβες στον οργανισμό τους. Αυτό μπορεί να συμβεί για τρεις λόγους:
- επειδή δεν τρώνε από όλες τις ομάδες τροφίμων, δηλαδή δεν υπάρχει ποικιλία στη διατροφή τους (π.χ. δεν τρώνε καθημερινά γαλακτοκομικά, φρούτα, λαχανικά)
- επειδή προτιμούν να χορταίνουν με τροφές που δεν περιέχουν τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, όπως γλυκά, σνακς και αναψυκτικά
- επειδή ακολουθούν μια ανθυγιεινή δίαιτα για να είναι πολύ λεπτοί, ιδιαίτερα τα κορίτσια, επηρεασμένα από τα πρότυπα ομορφιάς
Παραδείγματα ελλείψεων
Όταν κάποιος δεν τρώει αρκετές τροφές που περιέχουν σίδηρο, εμφανίζει αναιμία. Στην αρχή κουράζεται εύκολα, είναι χλομός και δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί. Αν η έλλειψη σιδήρου αυξηθεί, νιώθει ζαλάδα και αδυναμία, ενώ σε προχωρημένο στάδιο μπορεί να χρειαστεί νοσηλεία.
Όταν ο οργανισμός δεν προσλαμβάνει αρκετό ασβέστιο, τα κόκαλα ενδέχεται να μην αναπτυχθούν φυσιολογικά, με αποτέλεσμα ο άνθρωπος να υποφέρει αργότερα, ως ενήλικας, από οστεοπόρωση, με πόνους στα οστά και αυξημένο κίνδυνο κατάγματος.
Γενικά συμπτώματα υποσιτισμού είναι: μειωμένο σωματικό βάρος και ύψος, ζαλάδα, χλομό πρόσωπο, εύθραυστα νύχια, αυξημένη τριχόπτωση, θαμπό χρώμα μαλλιών, ξηρό και ευπαθές δέρμα. Επιπλέον, το υποσιτιζόμενο άτομο νιώθει κόπωση, δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, με αποτέλεσμα να μειώνεται η πνευματική του απόδοση, η ικανότητά του για εργασία και η ποιότητα της ζωής του συνολικά.
Υπερφαγία και νόσοι φθοράς
Η αφθονία και η ποικιλία τροφής, σε συνδυασμό με τη μειωμένη σωματική δραστηριότητα, έχουν οδηγήσει πολλούς ανθρώπους σε υπερφαγία, δηλαδή σε αυξημένη πρόσληψη τροφής. Αυτή προκαλεί τις λεγόμενες «νόσους φθοράς» ή «νόσους πολιτισμού».
Η υπερφαγία μπορεί να προκαλέσει:
- παχυσαρκία (υπερβολική αποθήκευση λίπους)
- διαβήτη (διαταραχή στον μεταβολισμό των υδατανθράκων)
- υπέρταση (αυξημένη αρτηριακή πίεση)
- καρδιαγγειακά νοσήματα (π.χ. έμφραγμα μυοκαρδίου)
- εγκεφαλικό επεισόδιο
- ακόμα και καρκίνο
Στις διατροφοεξαρτώμενες ασθένειες συγκαταλέγονται η στεφανιαία νόσος και ορισμένες μορφές καρκίνου.
Πολλά παιδιά και έφηβοι είναι ήδη υπέρβαρα ή έχουν αυξημένη χοληστερόλη στο αίμα τους, χωρίς αυτό να φαίνεται σαν πρόβλημα ενηλίκων. Ένα υπέρβαρο παιδί μπορεί να έχει μειωμένη ενεργητικότητα, κάτι που επηρεάζει αρνητικά την ψυχολογία και την κοινωνικότητά του.
Παχαίνουμε όταν προσλαμβάνουμε από την τροφή περισσότερη ενέργεια από όση χρειάζεται ο οργανισμός μας.
Κληρονομικότητα και διατροφικές συνήθειες
Αν δεν τρώμε ισορροπημένα, κινδυνεύουμε είτε να υποσιτιστούμε είτε να υπερσιτιστούμε, και στις δύο περιπτώσεις βλάπτοντας την υγεία μας. Όταν υπάρχει και κληρονομική προδιάθεση, οι ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες μπορεί να «ενεργοποιήσουν» μια ασθένεια που ήδη κουβαλάμε στα γονίδιά μας.
Αν, για παράδειγμα, κάποιοι συγγενείς μας (π.χ. θείος, γιαγιά) έχουν πάθει την ίδια ασθένεια (π.χ. έμφραγμα), μπορεί να έχουμε κληρονομήσει και εμείς —χωρίς να το γνωρίζουμε— την ίδια προδιάθεση. Αν τρώμε ανθυγιεινά, δηλαδή καταναλώνουμε συχνά λιπαρές τροφές και αποφεύγουμε τα φρούτα και τα λαχανικά, δεν προστατεύουμε τον οργανισμό μας, με αποτέλεσμα η κληρονομική προδιάθεση να εκδηλωθεί αργότερα, στην ενήλικη ζωή μας.
Τι επηρεάζει τη διατροφική μας συμπεριφορά
Τη διατροφική μας συμπεριφορά επηρεάζουν η οικογένεια, οι φίλοι, το σχολείο, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και τα πρότυπα κάθε εποχής. Κυρίως όμως τρώμε ό,τι μας φαίνεται νόστιμο.
Δεν τρώμε μόνο όταν πεινάμε. Τρώμε επίσης:
- όταν είμαστε κακοδιάθετοι (ψυχολογικοί παράγοντες)
- όταν τρώει η παρέα μας (κοινωνικοί παράγοντες)
- όταν έχουμε κληρονομική προδιάθεση για παχυσαρκία (βιολογικοί παράγοντες)
- και για άλλους προσωπικούς λόγους
Απόλαυση χωρίς στέρηση ή υπερβολή
Πρέπει να απολαμβάνουμε το φαγητό μας — να είναι νόστιμο και να μη μας προκαλεί ούτε αίσθημα στέρησης ούτε αίσθημα υπερβολής. Γι' αυτό τρώμε από όλα και σε λογικές ποσότητες, «ακούγοντας» τα μηνύματα που μας στέλνει το σώμα μας.
Αν σου αρέσει κάτι, δεν χρειάζεται να το φας όλο τη στιγμή που το θέλεις. Μπορείς να σταματήσεις μόλις νιώσεις κορεσμό και να το ξαναφάς κάποια άλλη μέρα. Οι Έλληνες είναι «τυχεροί» σε αυτό, γιατί ζουν σε μια οικονομικά αναπτυγμένη χώρα όπου υπάρχει διαθεσιμότητα και επάρκεια τροφίμων.
Αν δεν αποκτήσουμε σωστές διατροφικές συνήθειες από την παιδική ηλικία, θα δυσκολευτούμε να τις αλλάξουμε αργότερα. Ήδη στην εφηβεία είναι πολύ δύσκολο να αλλάξουμε τις διατροφικές μας συνήθειες. Γι' αυτό είναι σημαντικό ένα παιδί να εξοικειωθεί από νωρίς με τη γεύση, τη μυρωδιά και την όψη των υγιεινών τροφών.
Οι γευστικές προτιμήσεις είναι βασικό κριτήριο στην επιλογή της τροφής μας — γι' αυτό είναι σημαντικό, ήδη από την παιδική ηλικία, να γνωρίσουμε νόστιμες και υγιεινές συνταγές.