Ο Οδυσσέας, μόνος και εξουθενωμένος, παλεύει πάνω σε μια πρόχειρη σχεδία με τα θεριά της θάλασσας. Τα κύματα ορθώνονται σαν θεοί μπροστά του, ανελέητα και πανίσχυρα. Ο άνεμος ουρλιάζει, οι θεοί παρακολουθούν και η Ιθάκη μοιάζει μακρινό όνειρο. Θα τα καταφέρει; Ζήσε την επική του περιπέτεια και μπες κι εσύ σε έναν κόσμο γεμάτο παγίδες, ήρωες και θεϊκές παρεμβάσεις.  Γίνε κομμάτι της Οδύσσειας – σε περιμένει! 🌊

Οδύσσεια  Α' Γυμνασίου

# 📚 Ο γυρισμός του ξενιτεμένου (παραλογή)

Οι :tooltip[παραλογές]{content="Αφηγηματικά δημοτικά τραγούδια με φανταστική υπόθεση ή βασισμένα σε λαϊκές παραδόσεις, που συνήθως αναφέρονται σε δραματικά περιστατικά της ζωής."} είναι αφηγηματικά δημοτικά τραγούδια με υπόθεση φανταστική ή βασισμένη σε λαϊκές παραδόσεις, σχετική πάντως με δραματικά περιστατικά της ζωής. Σώζονται, συνήθως, σε πολλές παραλλαγές, δηλαδή διαφορετικές μορφές του ίδιου θέματος.

Ερόδισε γ' η ανατολή και ξημερώνει η δύση, [...]  
παν τα πουλάκια στη βοσκή κι οι λυγερές στη βρύση.  
Βγαίνω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.  
Βρίσκω μια κόρη πόπλενε σε μαρμαρένια γούρνα.  
Τη χαιρετάω, δεν μου μιλεί, της κρένω, δεν μου κρένει.  
– Κόρη, για βγάλε μας νερό, την καλή μοίρα να 'χεις,  
να πιω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.  
Σαράντα :tooltip[σίκλους]{content="Κάδος για άντληση ή μεταφορά νερού, κουβάς."} έβγαλε, στα μάτια δεν την είδα,  
κι απάνω στους σαρανταδυό τη βλέπω δακρυσμένη.  
· Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις;  
Μήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχεις κακή μάνα;  
· Μήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτ' έχω κακή μάνα.  
Ξένε μου, κι αν εδάκρυσα, κι αν βαριαναστενάζω,  
τον άντρα 'χω στην ξενιτιά και λείπει δέκα χρόνους [...].  
· Κόρη μου, ο άντρας σου πέθανε, κόρη μου, ο άντρας σου χάθη·  
τα χέρια μου τον κράτησαν, τα χέρια μου τον θάψαν,  
ψωμί, κερί τού μοίρασα, κι είπε να τα πλερώσεις,  
τον έδωκα κι ένα φιλί, κι είπε να μου το δώσεις.  
· Ψωμί, κερί τού μοίρασες, διπλά να σε πλερώσω,  
μα για τ' εκείνο το φιλί, σύρε να σου το δώσει.  
· Κόρη μου, εγώ είμαι ο άντρας σου, εγώ είμαι κι ο καλός σου.  
- Ξένε μου, αν είσαι ο άντρας μου, αν είσαι κι ο καλός μου,  
δείξε σημάδια της αυλής και τότες να πιστέψω.  
- Έχεις μηλιά στην πόρτα σου και κλήμα στην αυλή σου,  
κάνει σταφύλι ροζακί και το κρασί μοσκάτο,  
κι όποιος το πιει δροσίζεται και πάλι αναζητά το.  
— Αυτά είν' σημάδια της αυλής, τα ξέρει ο κόσμος όλος,  
διαβάτης ήσουν, πέρασες, τά-ειδες και μου τα λέεις.  
Πες μου σημάδια του σπιτιού και τότες να πιστέψω.  
· Ανάμεσα στην κάμαρα χρυσό καντήλι ανάφτει,  
και φέγγει σου που γδύνεσαι και πλέκεις τα μαλλιά σου,  
φέγγει σου τις γλυκές αυγές που τα καλά σου βάζεις.  
· Κάποιος κακός μου γείτονας σου τα 'πε και τα ξέρεις.  
Πες μου σημάδια του κορμιού, σημάδια της αγάπης.  
· Έχεις ελιά στα στήθη σου κι ελιά στην αμασκάλη [...].  
· Ξένε μου, εσύ είσαι ο άντρας μου, εσύ είσαι κι ο καλός μου.  
(Ν. Πολίτης, ό.π., αρ. 84)

:::alert{title="Η κλιμάκωση των ερωτήσεων"}
Η γυναίκα δεν πείθεται με το πρώτο σημάδι: ζητά διαδοχικά αποδείξεις για την αυλή, για το σπίτι και τέλος για το ίδιο το σώμα — σημάδια που μόνο ο πραγματικός της άντρας θα μπορούσε να γνωρίζει. Η κλιμάκωση αυτή θυμίζει τη σταδιακή δοκιμασία της Πηνελόπης στην Οδύσσεια.
:::

►► Διαβάστε την παραλογή και αναζητήστε ομοιότητες και διαφορές στην αναγνώριση των συζύγων του δημοτικού αυτού τραγουδιού και στην αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη.

# 🚢 Ο «Μικρός Απόλογος» και η Ματιά ενός Σύγχρονου Ποιητή

Ο «:tooltip[Μικρὸν Ἀπόλογον]{content="Μέρος της Οδύσσειας όπου ο Οδυσσέας συνοψίζει τις περιπέτειές του, προσθέτοντας και το επεισόδιο των Φαιάκων μέχρι την άφιξη του ήρωα στην Ιθάκη."}» του Οδυσσέα διακρίνεται από τον «Ἀρήτης Ἀπόλογον» και τους «Μεγάλους Ἀπολόγους». Ο ποιητής εδώ συνοψίζει σε πλάγιο λόγο –και στη χρονολογική τους σειρά— τις περιπέτειες του Οδυσσέα προσθέτοντας και το επεισόδιο των Φαιάκων μέχρι την άφιξη του ήρωα στην Ιθάκη.

:tooltip[ύπνος λυσιμελής]{content="Ύπνος που λύνει ή χαλαρώνει τα μέλη."}: ύπνος που λύνει και χαλαρώνει τα μέλη του σώματος.

## «Η Πηνελόπη αναγνωρίζει τον Οδυσσέα»

Η ΟΨΗ ΤΟΥ εφώτιζε τον ήλιο. [...] Κι ήρθε  
η Πηνελόπη σαν καχύποπτη και τον κοιτούσε.  

Λίγο πιο πριν, ως ήταν ντυμένος  
τα κουρελιάσματά του και δεν είχε  
λουστεί και μυρωθεί, τον μελετούσε  
συγκρίνοντάς τον με τον άντρα της, γεμάτη πίστη,  
πως είναι αυτός, μα πάλε κάτι μέσα της  
τονε τραβούσε μακριά της· μήπως ήθελε  
αυτή να τραβηχτεί; [...] Τι λέει ο Μαρωνίτης;  
ο Κακριδής πώς το εξηγεί; Που ο γιος της  
έσπευσε πρώτος να της πει «μάνα κακή!»  

Όμηρος, μέγας :tooltip[ραψωδός]{content="Ο τραγουδιστής-αφηγητής που απήγγειλε ή τραγουδούσε επικά ποιήματα, όπως την Οδύσσεια, στην αρχαιότητα."}, εκεί,  
καθώς ο Πλάτων μαρτυρεί, τον άκουσε  
και είδε με τα μάτια του το «:tooltip[δύσμητερ]{content="Μητέρα με σκληρή καρδιά."}».  

Εκείνη γύρισε και φρόνιμη όπως πάντα  
τ' απηλογήθη: «Την καρδιά μου αυτή, που συ  
αλύγιστη κι αμάλαγη τη λες, δεν βρίσκω,  
γιατί παλάβωσε στα στήθη μέσα και χαμένα  
τα 'χει τα λόγια της και σκύβει το κεφάλι.  
Έτσι, Τηλέμαχε, ας δούμε τι έχει  
ο ξένος να μας πει για τα κρυφά σημάδια». [...]  
(Κυριάκος Χαραλαμπίδης, Δοκίμιν, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2000)

:::fact{title="Ένας σύγχρονος ποιητής διαλέγεται με τον Όμηρο"}
Ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης δεν αφηγείται απλώς τη σκηνή, αλλά τη σχολιάζει: αναφέρει μελετητές της Οδύσσειας (Μαρωνίτης, Κακριδής) και φαντάζεται ακόμη τον ίδιο τον Όμηρο και τον Πλάτωνα να ακούν τη λέξη «δύσμητερ». Έτσι δείχνει πόσο ζωντανό παραμένει το ομηρικό κείμενο μέσα στους αιώνες.
:::

►► Προσέξτε πώς ο Κύπριος ποιητής Κυριάκος Χαραλαμπίδης σχολιάζει την παρέμβαση του Τηλέμαχου στη συνάντηση του Οδυσσέα με την Πηνελόπη, πριν τον αναγνωρίσει.

02. Παράλληλο Κείμενο

Ένα δημοτικό τραγούδι όπου ένας άντρας γυρίζει μεταμφιεσμένος και δοκιμάζει τη γυναίκα του με σημάδια, πριν εκείνη τον αναγνωρίσει.

Η παραλογή «Ο γυρισμός του ξενιτεμένου»

Πώς οι ερωτήσεις στην παραλογή γίνονται όλο και πιο προσωπικές, από την αυλή ως το ίδιο το σώμα, ώσπου πείθουν τη γυναίκα.

Η κλιμάκωση των σημαδιών

Ένας σύγχρονος Κύπριος ποιητής ξαναγράφει τη σκηνή της αναγνώρισης, σχολιάζοντας την παρέμβαση του Τηλέμαχου και τη δισταγμό της Πηνελόπης.

Το ποίημα του Κυριάκου Χαραλαμπίδη

Πώς το σύγχρονο ποίημα αναφέρεται σε ερμηνευτές του ομηρικού έπους, δείχνοντας ότι το ερώτημα της αναγνώρισης παραμένει ανοιχτό.

Ο διάλογος με τους μελετητές

# Παράλληλα Κείμενα στην Αναγνώριση 📚

Η :tooltip[παραλογή]{content="Αφηγηματικό δημοτικό τραγούδι με φανταστική υπόθεση ή βασισμένο σε λαϊκές παραδόσεις, σχετικό με δραματικά περιστατικά της ζωής."} «Ο γυρισμός του ξενιτεμένου» αφηγείται πώς ένας άντρας γυρίζει μεταμφιεσμένος σε ξένο και δοκιμάζει τη γυναίκα του με ερωτήσεις για σημάδια της αυλής, του σπιτιού και τέλος του ίδιου του σώματός της, ώσπου εκείνη τον αναγνωρίζει. Η κλιμακωτή αυτή δοκιμασία θυμίζει έντονα τον τρόπο με τον οποίο η Πηνελόπη δοκιμάζει τον Οδυσσέα στην Οδύσσεια, ζητώντας αδιάψευστα σημάδια πριν τον αποδεχτεί.

:::fact{title="Ίδιο θέμα, πολλές εκδοχές"}
Οι παραλογές δεν έχουν ένα μοναδικό «σωστό» κείμενο: το ίδιο θέμα τραγουδιόταν διαφορετικά από τόπο σε τόπο, καθώς περνούσε προφορικά από γενιά σε γενιά.
:::

Το δεύτερο κείμενο είναι ένα σύγχρονο ποίημα του Κύπριου ποιητή Κυριάκου Χαραλαμπίδη, που ξαναδιαβάζει τη σκηνή της αναγνώρισης σχολιάζοντας την παρέμβαση του Τηλέμαχου και την ψυχική πάλη της Πηνελόπης. Ο ποιητής αναφέρει και σύγχρονους μελετητές του ομηρικού έπους, δείχνοντας πόσο ζωντανό παραμένει μέσα στους αιώνες το ερώτημα: γιατί η Πηνελόπη δίστασε τόσο πολύ να αναγνωρίσει τον άντρα της;

:::alert{title="Δεν είναι μόνο αρχαίο κείμενο"}
Και οι δύο παράλληλες πηγές —η ανώνυμη παραλογή και το σύγχρονο ποίημα— δείχνουν ότι το θέμα της αναγνώρισης συζύγων μετά από μακρόχρονο χωρισμό δεν ανήκει μόνο στην αρχαιότητα: παραμένει ζωντανό στη λαϊκή παράδοση και στη σύγχρονη ποίηση.
:::


Οδύσσεια Α' Γυμνασίου

Πάρε πλήρη πρόσβαση

Παράλληλο Κείμενο