Γίνε άνθρωπος των σπηλαίων και τρέξε μέσα στα άγρια δάση. Με κάθε βήμα μαθαίνεις πώς να προστατεύεις το σώμα σου από τις ασθένειες και τους κινδύνους που σε απειλούν. Καθώς τρέχεις, βλέπεις γύρω σου τα οικοσυστήματα να αλλάζουν, και κατανοείς πώς οι πράξεις σου επηρεάζουν τη φύση. Μέχρι που στο τελευταίο στάδιο της διαδρομής, κοιτάς πίσω και ανακαλύπτεις πως έγινες ο άνθρωπος του σήμερα. 🏃‍♂️🔥

Βιολογία Β' Λυκείου

# Βιογεωχημικοί Κύκλοι: Γιατί η Ύλη Πρέπει να Ανακυκλώνεται 🌍

Τα οικοσυστήματα δέχονται συνεχώς ενέργεια από τον ήλιο. Αυτή η ενέργεια, αφού δεσμευτεί από τους παραγωγούς και μετατραπεί σε χημική, «ρέει» μονόδρομα μέσα από τις τροφικές αλυσίδες προς τους καταναλωτές και τους :tooltip[αποικοδομητές]{content="Οργανισμοί (κυρίως βακτήρια και μύκητες) που διασπούν τη νεκρή οργανική ύλη."} — μια φορά, χωρίς να επιστρέφει.

Με την ύλη όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά. Η ύλη που είναι διαθέσιμη στη βιόσφαιρα είναι **περιορισμένη**, αφού ο πλανήτης δέχεται ελάχιστες μόνο ποσότητες ύλης από το Διάστημα. Τα χημικά στοιχεία απαραίτητα για τη σύνθεση των χημικών ενώσεων της ζωής — άνθρακας (C), υδρογόνο (H), οξυγόνο (O), άζωτο (N), θείο (S), φώσφορος (P) κ.ά. — δεν μπορούν λοιπόν απλώς να «καταναλώνονται»· πρέπει να **κυκλοφορούν**, ώστε να ξαναγίνονται διαθέσιμα.

### Τι είναι ένας βιογεωχημικός κύκλος

Οι επαναλαμβανόμενες κυκλικές πορείες των χημικών στοιχείων μέσα στα οικοσυστήματα ονομάζονται **βιογεωχημικοί κύκλοι**. Ο όρος δεν είναι τυχαίος: κάθε κύκλος διεκπεραιώνεται με τη συμμετοχή τριών ειδών διαδικασιών:

| Τύπος διαδικασίας | Παράδειγμα |
|---|---|
| Βιολογικές | φωτοσύνθεση, αναπνοή, δράση μικροοργανισμών |
| Γεωλογικές | αποθήκευση στο έδαφος ή στα ορυκτά καύσιμα |
| Χημικές | οξείδωση, μετατροπή ενώσεων |

:::fact{title="Γιατί η ενέργεια δεν «κυκλοφορεί» σαν την ύλη"}
Η ενέργεια στα οικοσυστήματα δεν ανακυκλώνεται — σε κάθε μεταφορά της από το ένα τροφικό επίπεδο στο άλλο, ένα μεγάλο μέρος της χάνεται ως θερμότητα. Γι' αυτό τα οικοσυστήματα χρειάζονται συνεχή «τροφοδοσία» ενέργειας από τον ήλιο, ενώ τα χημικά στοιχεία απλώς ξαναχρησιμοποιούνται ξανά και ξανά.
:::

Στις επόμενες κάρτες εξετάζονται αναλυτικά οι τρεις βασικότεροι βιογεωχημικοί κύκλοι: του άνθρακα, του αζώτου και του νερού.


# Ο Κύκλος του Άνθρακα 🔄

Ο :tooltip[άνθρακας]{content="Χημικό στοιχείο με σύμβολο C, θεμέλιος λίθος όλων των οργανικών ενώσεων."} είναι το στοιχείο πάνω στο οποίο δομούνται όλες οι οργανικές ενώσεις και, συνεπώς, όλα τα βιολογικά μακρομόρια (υδατάνθρακες, λιπίδια, πρωτεΐνες, νουκλεϊκά οξέα). Η πορεία του άνθρακα στα οικοσυστήματα ακολουθεί στενά τη ροή της ενέργειας, γιατί η χημική ενέργεια που μεταβιβάζεται από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόμενο είναι δεσμευμένη ακριβώς μέσα στις ενώσεις που περιέχουν άνθρακα.

### Είσοδος και επιστροφή στην ατμόσφαιρα

Ο άνθρακας εισέρχεται στα οικοσυστήματα με τη μορφή διοξειδίου του άνθρακα (CO2) από την ατμόσφαιρα. Το CO2 παραλαμβάνεται από τους παραγωγούς και μετατρέπεται, με τη :tooltip[φωτοσύνθεση]{content="Διαδικασία με την οποία οι αυτότροφοι οργανισμοί δεσμεύουν ηλιακή ενέργεια και συνθέτουν γλυκόζη από CO2 και νερό."}, σε γλυκόζη. Μέρος αυτής της γλυκόζης χρησιμοποιείται κατά την :tooltip[κυτταρική αναπνοή]{content="Διαδικασία οξείδωσης οργανικών μορίων μέσα στο κύτταρο, με απελευθέρωση ενέργειας και παραγωγή CO2."} για να απελευθερωθεί ενέργεια — και επειδή κατά την αναπνοή παράγεται CO2, αυτό επιστρέφει αμέσως στην ατμόσφαιρα, κλείνοντας έναν πρώτο, στενό κύκλο.

### Διάχυση στην τροφική αλυσίδα

Το υπόλοιπο μέρος της οργανικής ύλης που παράγουν οι παραγωγοί ακολουθεί δύο δρόμους: ένα μέρος μεταβιβάζεται ως τροφή στους καταναλωτές, και ένα άλλο καταλήγει ως νεκρή οργανική ύλη στο έδαφος, τροφή για τους αποικοδομητές. Και στους καταναλωτές και στους αποικοδομητές η οργανική ύλη οξειδώνεται: απελευθερώνεται ενέργεια και παράγεται CO2 που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα.

| Διαδικασία | Κατεύθυνση ροής άνθρακα | Ποιοι συμμετέχουν |
|---|---|---|
| Φωτοσύνθεση | Ατμόσφαιρα (CO2) → οργανική ύλη | Παραγωγοί |
| Κατανάλωση | Οργανική ύλη παραγωγών → οργανική ύλη καταναλωτών | Καταναλωτές |
| Κυτταρική αναπνοή | Οργανική ύλη → CO2 → ατμόσφαιρα | Παραγωγοί, καταναλωτές, αποικοδομητές |
| Αποικοδόμηση | Νεκρή οργανική ύλη → CO2 → ατμόσφαιρα | Αποικοδομητές (βακτήρια, μύκητες) |

### Η παρέμβαση του ανθρώπου

Με τη Βιομηχανική Επανάσταση (αρχές 19ου αιώνα) ξεκίνησε η συστηματική χρήση :tooltip[ορυκτών καυσίμων]{content="Καύσιμα (γαιάνθρακας, πετρέλαιο, φυσικό αέριο) που προήλθαν από το μετασχηματισμό οργανικής ύλης παλαιότερων εποχών και παρέμειναν αποθηκευμένα στο υπέδαφος για εκατομμύρια χρόνια."}. Η καύση τους απελευθέρωσε στην ατμόσφαιρα ποσότητες άνθρακα που ήταν «κλειδωμένες» για εκατομμύρια χρόνια. Παράλληλα, η καταστροφή των δασών (υλοτόμηση, εκχερσώσεις) περιορίζει τον αριθμό των φωτοσυνθετικών οργανισμών που θα μπορούσαν να δεσμεύσουν ξανά αυτό το CO2.

:::alert{title="Δύο ανεξάρτητες ανθρώπινες παρεμβάσεις που προσθέτουν στο ίδιο πρόβλημα"}
Η αύξηση του ατμοσφαιρικού CO2 δεν οφείλεται σε μία μόνο αιτία, αλλά σε **δύο διακριτές** ανθρώπινες δραστηριότητες: (1) η καύση ορυκτών καυσίμων *προσθέτει* CO2 στην ατμόσφαιρα, ενώ (2) η αποψίλωση των δασών *μειώνει* την ικανότητα του πλανήτη να το απορροφά ξανά. Μην τις συγχέεις σε μία γενική διατύπωση.
:::


# Ο Κύκλος του Αζώτου: Από την Ατμόσφαιρα στα Φυτά 🌿

Το :tooltip[άζωτο]{content="Χημικό στοιχείο με σύμβολο N, βασικό συστατικό πρωτεϊνών και νουκλεϊκών οξέων."} είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη ζωή, καθώς αποτελεί συστατικό βιομορίων όπως τα νουκλεϊκά οξέα και οι πρωτεΐνες. Αν και το άζωτο αφθονεί στην ατμόσφαιρα — αποτελεί το **78%** κατ' όγκο του αέρα — δεν μπορεί να αξιοποιηθεί απευθείας από τους παραγωγούς στη μορφή μοριακού αζώτου (N2) που βρίσκεται εκεί.

### Αζωτοδέσμευση: το «κλειδί» της εισόδου

Για να μπουν τα άτομα αζώτου στις τροφικές αλυσίδες, χρειάζεται η **αζωτοδέσμευση**, η οποία μετατρέπει το ατμοσφαιρικό άζωτο σε μορφές αξιοποιήσιμες από τους παραγωγούς.

| Τύπος αζωτοδέσμευσης | Πώς γίνεται | Ποσοστό συνολικής αζωτοδέσμευσης |
|---|---|---|
| **Ατμοσφαιρική** | Το N2 αντιδρά με υδρατμούς (→ αμμωνία) ή οξυγόνο (→ νιτρικά ιόντα), με ενέργεια από ηλεκτρικές εκκενώσεις (κεραυνούς) | 10% |
| **Βιολογική** | Ελεύθεροι ή συμβιωτικοί μικροοργανισμοί (αζωτοδεσμευτικά βακτήρια) δεσμεύουν το N2 και το μετατρέπουν σε νιτρικά ιόντα | 90% |

Η βιολογική αζωτοδέσμευση γίνεται κυρίως από βακτήρια που ζουν συμβιωτικά στις ρίζες των :tooltip[ψυχανθών]{content="Οικογένεια φυτών (όσπρια) όπως το τριφύλλι, η μπιζελιά, η φασολιά, η φακή, η σόγια, που φιλοξενούν αζωτοδεσμευτικά βακτήρια στις ρίζες τους."} — τριφύλλι, μπιζελιά, φασολιά, φακή, σόγια — μέσα σε ειδικά εξογκώματα, τα **φυμάτια**.

:::fact{title="Γιατί τα όσπρια είναι τόσο πλούσια σε πρωτεΐνες"}
Επειδή τα ψυχανθή φιλοξενούν στις ρίζες τους αζωτοδεσμευτικά βακτήρια, έχουν άφθονο διαθέσιμο άζωτο για να συνθέτουν πρωτεΐνες. Αυτός είναι ο λόγος που τα όσπρια αποτελούν εξαιρετική πηγή πρωτεΐνης φυτικής προέλευσης.
:::

### Από τα φυτά πίσω στην ατμόσφαιρα

Τα φυτά χρησιμοποιούν τα νιτρικά ιόντα για να συνθέσουν πρωτεΐνες και νουκλεϊκά οξέα, τα οποία διακινούνται στη συνέχεια μέσα από τις τροφικές αλυσίδες προς τους καταναλωτές. Όταν φυτά και ζώα πεθαίνουν ή αποβάλλουν αζωτούχα προϊόντα (ουρία, ουρικό οξύ, περιττώματα), οι αποικοδομητές διασπούν αυτές τις ουσίες και παράγουν αμμωνία. Η αμμωνία μετατρέπεται σε νιτρικά ιόντα με τη **νιτροποίηση** (δράση νιτροποιητικών βακτηρίων), κλείνοντας έναν κύκλο μέσα στο οικοσύστημα. Τέλος, τα **απονιτροποιητικά βακτήρια** μετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα σε μοριακό άζωτο, που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα — η **απονιτροποίηση**.

:::alert{title="Μην μπερδεύεις νιτροποίηση με απονιτροποίηση"}
Οι δύο διαδικασίες κάνουν ακριβώς αντίθετα πράγματα:
- **Νιτροποίηση**: αμμωνία → νιτρικά ιόντα (τα φυτά μπορούν πλέον να τα απορροφήσουν)
- **Απονιτροποίηση**: νιτρικά ιόντα → μοριακό άζωτο (φεύγει από το οικοσύστημα, πίσω στην ατμόσφαιρα)
:::

### Η παρέμβαση του ανθρώπου

Ο άνθρωπος επηρεάζει τον κύκλο εισάγοντας **αζωτούχα λιπάσματα** στα αγροτικά οικοσυστήματα. Στο παρελθόν χρησιμοποιούνταν φυσικά λιπάσματα, όπως η κοπριά ή το γκουανό (περιττώματα ψαροφάγων πουλιών), ενώ σήμερα κυριαρχούν τα βιομηχανικά λιπάσματα, σε τεράστιες ποσότητες.

:::alert{title="Πού καταλήγει το λίπασμα που δεν απορροφούν τα φυτά"}
Λιγότερο από το **ένα τρίτο** της ποσότητας λιπάσματος που προστίθεται στο έδαφος προσλαμβάνεται τελικά από τα φυτά. Το υπόλοιπο παρασύρεται από τη βροχή στα νερά, οδηγώντας σε :tooltip[ευτροφισμό]{content="Υπερβολικός εμπλουτισμός ενός υδάτινου οικοσυστήματος σε θρεπτικά στοιχεία (άζωτο, φώσφορο), που προκαλεί έξαρση φυκιών και μικροοργανισμών και τελικά έλλειψη οξυγόνου στο νερό."} — ένα φαινόμενο που προκαλείται επίσης από τα αστικά λύματα.
:::

Πιο οικολογικοί τρόποι εμπλουτισμού του εδάφους είναι η **αγρανάπαυση** (το χωράφι μένει χωρίς καλλιέργεια για να «ξεκουραστεί») και η **αμειψισπορά** (εναλλαγή σιτηρών και ψυχανθών στο ίδιο χωράφι, ώστε το έδαφος να εμπλουτίζεται φυσικά με άζωτο).


# Ο Κύκλος του Νερού 💧

Το νερό καλύπτει το μεγαλύτερο τμήμα της Γης, οριοθετεί τα υδάτινα οικοσυστήματα και είναι το μέσο με το οποίο τα θρεπτικά συστατικά εισέρχονται και κυκλοφορούν στο εσωτερικό των αυτότροφων οργανισμών. Αποτελεί περίπου το **75%** του νωπού βάρους των ζωντανών ιστών, συμβάλλει στη θερμορρύθμιση των οργανισμών και χρησιμοποιείται απευθείας στη φωτοσύνθεση.

### Οι τρεις βασικές διαδικασίες

Το νερό κυκλοφορεί συνεχώς μέσω του **υδρολογικού κύκλου**, στηριζόμενο κυρίως σε τρεις διαδικασίες:

- **Εξάτμιση**: το νερό απομακρύνεται ως υδρατμοί από οποιαδήποτε επιφάνεια — θάλασσες, λίμνες, ποτάμια, έδαφος. Η εξάτμιση από την επιφάνεια των φύλλων ονομάζεται ειδικά **επιδερμική εξάτμιση**.
- **Διαπνοή**: η απομάκρυνση νερού μέσα από τα **στόματα** (πόρους) της επιδερμίδας των φύλλων — διαφέρει από την επιδερμική εξάτμιση επειδή γίνεται μέσω συγκεκριμένων ανοιγμάτων, όχι από όλη την επιφάνεια του φύλλου. Το νερό του εδάφους απορροφάται από τις ρίζες, ανεβαίνει στο φυτό και απομακρύνεται με τη διαπνοή μέσα από τα ίδια στόματα που χρησιμοποιούνται για την ανταλλαγή αερίων (CO2, οξυγόνο).
- **Κατακρημνίσεις**: βροχή, χιόνι, χαλάζι — το νερό επιστρέφει από την ατμόσφαιρα στη γη, διαθέσιμο σε υδάτινα και χερσαία οικοσυστήματα.

:::fact{title="Η διαπνοή ως «κινητήρια δύναμη» του φυτού"}
Η διαπνοή δεν είναι απλώς απώλεια νερού· είναι η «κινητήρια δύναμη» που μεταφέρει τα θρεπτικά στοιχεία από τις ρίζες προς όλο το φυτό. Χωρίς διαπνοή, τα θρεπτικά στοιχεία δεν θα έφταναν στα φύλλα.
:::

### Γιατί ο κύκλος είναι πιο σύνθετος στην ξηρά

Η ανταλλαγή νερού μεταξύ ωκεανών και ατμόσφαιρας είναι απλή, αφού περιλαμβάνει μόνο εξάτμιση και κατακρημνίσεις. Στην ξηρά όμως το νερό που πέφτει έχει περισσότερες πιθανές «διαδρομές»:

1. Να εξατμιστεί.
2. Να εισχωρήσει στο υπέδαφος και στα υπόγεια ύδατα.
3. Να προσληφθεί από τα φυτά και να απομακρυνθεί με τη διαπνοή.
4. Να απομακρυνθεί με επιφανειακή απορροή.

:::fact{title="Τι συμβαίνει όταν κόβονται τα δέντρα"}
Σε μικρές λεκάνες απορροής όπου αφαιρέθηκαν όλα τα δέντρα, ο όγκος του επιφανειακού νερού αυξήθηκε πάνω από **200%**, καταλήγοντας απευθείας στη θάλασσα αντί να διεισδύσει στο έδαφος και να επιστρέψει στην ατμόσφαιρα μέσω διαπνοής. Η αποψίλωση διαταράσσει λοιπόν όχι μόνο τον κύκλο του άνθρακα, αλλά και τον κύκλο του νερού.
:::

Τα επιφανειακά ρέοντα ύδατα παρασύρουν επίσης θρεπτικά συστατικά προς τους υδάτινους αποδέκτες — γι' αυτό τα δέλτα των ποταμών, όπου συγκεντρώνονται τα θρεπτικά συστατικά ολόκληρης της λεκάνης απορροής, έχουν πολύ υψηλή παραγωγικότητα.

:::alert{title="Ο κύκλος του νερού συνδέει και τους τρεις βιογεωχημικούς κύκλους"}
Μην αντιμετωπίζεις τον κύκλο του νερού ως ξεχωριστό θέμα. Το νερό μεταφέρει το άζωτο (νιτρικά ιόντα και αμμωνία με τη βροχή, παρασυρμένα λιπάσματα προς τα ύδατα) και στηρίζει έμμεσα τον κύκλο του άνθρακα (η διαπνοή στηρίζει τη λειτουργία των φυτών, «σημείων εισόδου» του άνθρακα). Οι τρεις κύκλοι λειτουργούν παράλληλα και αλληλεπιδρούν συνεχώς.
:::


# Οι Τρεις Κύκλοι Μαζί: Σύνοψη και Συνδέσεις ♻️

Οι βιογεωχημικοί κύκλοι δεν λειτουργούν μεμονωμένα — μοιράζονται κοινή λογική και αλληλεπιδρούν συνεχώς μεταξύ τους.

### Κοινή λογική των κύκλων

Και οι τρεις κύκλοι εξυπηρετούν τον ίδιο σκοπό: να κρατούν διαθέσιμα τα περιορισμένα χημικά στοιχεία της βιόσφαιρας, μέσω βιολογικών, γεωλογικών και χημικών διαδικασιών.

| Κύκλος | Κύρια «δεξαμενή» | Βασικές διαδικασίες εισόδου/εξόδου |
|---|---|---|
| Άνθρακας | Ατμοσφαιρικό CO2 | Φωτοσύνθεση (είσοδος σε οργανική ύλη) ↔ κυτταρική αναπνοή / αποικοδόμηση (επιστροφή ως CO2) |
| Άζωτο | Ατμοσφαιρικό N2 | Αζωτοδέσμευση (είσοδος ως αμμωνία/νιτρικά) ↔ απονιτροποίηση (επιστροφή ως N2) |
| Νερό | Ατμοσφαιρικοί υδρατμοί | Εξάτμιση/διαπνοή (είσοδος στην ατμόσφαιρα) ↔ κατακρημνίσεις (επιστροφή στη γη) |

### Πώς συνδέονται μεταξύ τους

Το νερό είναι το μέσο μεταφοράς και για τους άλλους δύο κύκλους: μεταφέρει με τη βροχή νιτρικά ιόντα και αμμωνία στο έδαφος, παρασύρει λιπάσματα προς τα υδάτινα οικοσυστήματα, και μέσω της διαπνοής στηρίζει τη λειτουργία των φυτών, που είναι τα «σημεία εισόδου» του άνθρακα στα οικοσυστήματα.

### Κοινό σημείο ανθρώπινης παρέμβασης: η αποψίλωση των δασών

Η καταστροφή των δασών επηρεάζει ταυτόχρονα δύο κύκλους:
- **Κύκλος άνθρακα**: λιγότεροι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί σημαίνει λιγότερη δέσμευση CO2.
- **Κύκλος νερού**: χωρίς δέντρα να συγκρατούν και να απορροφούν το νερό, αυξάνεται δραματικά η επιφανειακή απορροή αντί το νερό να επιστρέφει στην ατμόσφαιρα μέσω διαπνοής.

:::alert{title="Η βασική διάκριση για το διαγώνισμα: ύλη εναντίον ενέργειας"}
Θυμήσου τη θεμελιώδη διαφορά: η **ενέργεια** ρέει μονόδρομα μέσα στα οικοσυστήματα και χάνεται τελικά ως θερμότητα, ενώ η **ύλη** (άνθρακας, άζωτο, νερό) **ανακυκλώνεται** συνεχώς μέσω των βιογεωχημικών κύκλων. Αυτή η αντίθεση εξηγεί γιατί χρειαζόμαστε συνεχή ηλιακή ενέργεια, αλλά όχι συνεχή εισροή νέας ύλης.
:::

:::fact{title="Ο άνθρωπος επεμβαίνει και στους τρεις κύκλους"}
Η καύση ορυκτών καυσίμων επιταχύνει τον κύκλο του άνθρακα, τα αζωτούχα λιπάσματα επιταχύνουν τον κύκλο του αζώτου, και η αποψίλωση των δασών διαταράσσει ταυτόχρονα τον κύκλο του άνθρακα και του νερού. Καμία ανθρώπινη παρέμβαση δεν μένει «κλεισμένη» σε έναν μόνο κύκλο.
:::


01. Βασική Θεωρία

# Βιογεωχημικοί Κύκλοι 🔄

Η ενέργεια περνά μονόδρομα μέσα από τα οικοσυστήματα — από τον ήλιο, μέσω των παραγωγών, προς τους καταναλωτές και τους :tooltip[αποικοδομητές]{content="Οργανισμοί (κυρίως βακτήρια και μύκητες) που διασπούν τη νεκρή οργανική ύλη."}, χωρίς να επιστρέφει. Η ύλη όμως είναι περιορισμένη στη βιόσφαιρα, γι' αυτό τα χημικά στοιχεία απαραίτητα για τη ζωή (άνθρακας, άζωτο, νερό κ.ά.) δεν καταναλώνονται αλλά **κυκλοφορούν** ξανά και ξανά μέσα από βιολογικές, γεωλογικές και χημικές διαδικασίες — αυτές είναι οι **βιογεωχημικοί κύκλοι**.

Στον **κύκλο του άνθρακα**, το CO2 της ατμόσφαιρας δεσμεύεται από τους παραγωγούς μέσω φωτοσύνθεσης και γίνεται γλυκόζη· μέρος του επιστρέφει αμέσως στην ατμόσφαιρα με την κυτταρική αναπνοή, ενώ το υπόλοιπο περνά σε καταναλωτές και αποικοδομητές, οι οποίοι επίσης το οξειδώνουν και το επιστρέφουν ως CO2. Η καύση ορυκτών καυσίμων απελευθερώνει άνθρακα «κλειδωμένο» για εκατομμύρια χρόνια, ενώ η αποψίλωση των δασών μειώνει την ικανότητα του πλανήτη να τον απορροφά ξανά — δύο ξεχωριστές αιτίες που μαζί αυξάνουν το ατμοσφαιρικό CO2. Στον **κύκλο του αζώτου**, το άφθονο ατμοσφαιρικό N2 δεν είναι απευθείας αξιοποιήσιμο: χρειάζεται **αζωτοδέσμευση** (ατμοσφαιρική, μέσω κεραυνών, ή κυρίως βιολογική, μέσω αζωτοδεσμευτικών βακτηρίων στα φυμάτια των ψυχανθών) για να μετατραπεί σε αμμωνία ή νιτρικά ιόντα αξιοποιήσιμα από τα φυτά. Το άζωτο περνά στις τροφικές αλυσίδες, επιστρέφει στο έδαφος με τη νεκρή οργανική ύλη και τα απεκκρίματα, μετατρέπεται ξανά σε νιτρικά με τη **νιτροποίηση**, και τελικά επιστρέφει στην ατμόσφαιρα ως N2 με την **απονιτροποίηση**. Η χρήση αζωτούχων λιπασμάτων ενισχύει τεχνητά τον κύκλο, αλλά το λίπασμα που δεν απορροφάται καταλήγει στα νερά και προκαλεί ευτροφισμό.

Ο **κύκλος του νερού** (υδρολογικός κύκλος) στηρίζεται σε εξάτμιση, διαπνοή των φυτών και κατακρημνίσεις, και είναι το μέσο μεταφοράς θρεπτικών στοιχείων μέσα στους οργανισμούς και μέσα στο οικοσύστημα. Στην ξηρά είναι πιο πολύπλοκος απ' ό,τι στους ωκεανούς, αφού το νερό μπορεί να εξατμιστεί, να διεισδύσει στο υπέδαφος, να απορροφηθεί από τα φυτά ή να απομακρυνθεί ως επιφανειακή απορροή· η αποψίλωση διαταράσσει και αυτόν τον κύκλο, αυξάνοντας δραματικά την επιφανειακή απορροή.

:::fact{title="Γιατί τα όσπρια είναι τόσο πλούσια σε πρωτεΐνες"}
Τα ψυχανθή (φασόλια, φακές, ρεβίθια, σόγια) φιλοξενούν στις ρίζες τους αζωτοδεσμευτικά βακτήρια και έχουν έτσι άφθονο διαθέσιμο άζωτο για να συνθέτουν πρωτεΐνες — γι' αυτό αποτελούν εξαιρετική φυτική πηγή πρωτεΐνης.
:::

:::alert{title="Μην μπερδεύεις νιτροποίηση με απονιτροποίηση"}
Η **νιτροποίηση** μετατρέπει αμμωνία σε νιτρικά ιόντα (τα φυτά τα απορροφούν)· η **απονιτροποίηση** κάνει το αντίθετο, μετατρέπει νιτρικά ιόντα σε μοριακό άζωτο που φεύγει στην ατμόσφαιρα. Τα παρόμοια ονόματα προκαλούν σύγχυση, αλλά οι διαδικασίες είναι αντίθετες.
:::


Βιολογία Β' Λυκείου

Πάρε πλήρη πρόσβαση

Βασική Θεωρία