Φυσιολογία αναπαραγωγικού συστήματος 🔬
Το αναπαραγωγικό σύστημα περιλαμβάνει όργανα που παράγουν γεννητικά κύτταρα και ορμόνες, μεταφέρουν τα κύτταρα και, σε περίπτωση εγκυμοσύνης, υποστηρίζουν την ανάπτυξη του εμβρύου. Υπάρχει φυσιολογική ποικιλία στην εμφάνιση και στον χρόνο ανάπτυξης των οργάνων.
Το αναπαραγωγικό σύστημα της γυναίκας
Οι ωοθήκες είναι δύο αδένες που περιέχουν από τη γέννηση μεγάλο αριθμό ανώριμων ωοκυττάρων. Από την εφηβεία ορισμένα αρχίζουν να ωριμάζουν κατά τους διαδοχικούς κύκλους. Οι ωοθήκες παράγουν επίσης οιστρογόνα και προγεστερόνη, ορμόνες που συμμετέχουν στον καταμήνιο κύκλο. Συνήθως απελευθερώνεται ένα ωάριο σε έναν κύκλο, χωρίς να εναλλάσσονται υποχρεωτικά οι δύο ωοθήκες.
Οι σάλπιγγες, ή ωαγωγοί, είναι λεπτοί σωλήνες που οδηγούν προς τη μήτρα. Μετά την ωορρηξία, το ωάριο συλλαμβάνεται από το άκρο μιας σάλπιγγας και κινείται μέσα της. Εκεί γίνεται συνήθως η γονιμοποίηση, αν συναντήσει σπερματοζωάριο. Η ωοθήκη και η σάλπιγγα βρίσκονται κοντά, χωρίς να αποτελούν έναν ενιαίο σωλήνα.
Η μήτρα είναι μυώδες όργανο που μπορεί να διευρυνθεί πολύ κατά την κύηση. Η εσωτερική της επένδυση, το ενδομήτριο, προετοιμάζεται κάθε κύκλο για πιθανή εμφύτευση πρώιμου εμβρύου. Ο τράχηλος είναι το στενότερο, κατώτερο τμήμα της μήτρας και επικοινωνεί με τον κόλπο.
Ο κόλπος είναι ελαστικός μυώδης σωλήνας ανάμεσα στον τράχηλο και στο αιδοίο. Από εκεί αποβάλλεται το αίμα της περιόδου, ενώ κατά τη σεξουαλική επαφή σπερματοζωάρια μπορούν να εισέλθουν στο αναπαραγωγικό σύστημα. Το αιδοίο είναι η εξωτερική περιοχή των γεννητικών οργάνων· περιλαμβάνει τα μεγάλα και μικρά χείλη, την κλειτορίδα και την είσοδο του κόλπου. Το άνοιγμα της ουρήθρας βρίσκεται επίσης εκεί, αλλά η ουρήθρα ανήκει στο ουροποιητικό σύστημα και είναι ξεχωριστή από τον κόλπο.
Ο παρθενικός υμένας είναι ιστός γύρω από την είσοδο του κόλπου, με μεγάλη φυσιολογική ποικιλία στην εμφάνιση και την ελαστικότητά του. Δεν «σφραγίζει» κανονικά τον κόλπο. Η εμφάνισή του ή η παρουσία αίματος δεν αποδεικνύει αν ένα άτομο είχε σεξουαλική επαφή.
Καταμήνιος κύκλος και έμμηνος ρύση
Ο καταμήνιος, ή εμμηνορρυσιακός, κύκλος είναι μια ακολουθία αλλαγών στις ωοθήκες και στη μήτρα. Ως πρώτη ημέρα του κύκλου μετράμε την πρώτη ημέρα της εμμήνου ρύσης, δηλαδή της περιόδου. Οι ορμόνες συντονίζουν την ωρίμανση ωοκυττάρου, την ωορρηξία και την προετοιμασία του ενδομητρίου. Αν δεν εγκατασταθεί κύηση, τα επίπεδα ορισμένων ορμονών μειώνονται και μέρος του ενδομητρίου αποβάλλεται. Το ωάριο που δεν γονιμοποιήθηκε αποσυντίθεται και απορροφάται· δεν είναι το κύριο υλικό της αιμορραγίας.
| Φάση | Τι συμβαίνει |
|---|---|
| Έμμηνος ρύση | Αποβάλλεται μέρος του ενδομητρίου. |
| Ωρίμανση ωοκυττάρου | Αναπτύσσεται ωοθυλάκιο στην ωοθήκη και ανανεώνεται το ενδομήτριο. |
| Ωορρηξία | Η ωοθήκη απελευθερώνει ωάριο, το οποίο εισέρχεται στη σάλπιγγα. |
| Μετά την ωορρηξία | Η προγεστερόνη βοηθά στη διατήρηση του ενδομητρίου. |
Οι 28 ημέρες είναι ένα παράδειγμα διάρκειας κύκλου, όχι κανόνας για όλα τα άτομα ή όλους τους μήνες. Ιδίως τα πρώτα χρόνια μετά την πρώτη περίοδο, η διάρκεια μπορεί να μεταβάλλεται. Η πρώτη περίοδος εμφανίζεται κατά την εφηβεία, αλλά όχι σε όλους στην ίδια ηλικία· η κληρονομικότητα και η γενική υγεία επηρεάζουν τον χρόνο έναρξης.
Η ημέρα της ωορρηξίας μπορεί να αλλάζει ακόμη και όταν οι προηγούμενοι κύκλοι έμοιαζαν τακτικοί. Ο υπολογισμός «γόνιμων» και «μη γόνιμων» ημερών από έναν τυπικό κύκλο δεν προβλέπει με ασφάλεια πότε μπορεί να προκύψει εγκυμοσύνη.
Πόνος περιόδου και εμμηνόπαυση
Η δυσμηνόρροια εκδηλώνεται συνήθως με κράμπες χαμηλά στην κοιλιά και μερικές φορές συνοδεύεται από ναυτία ή πονοκέφαλο. Η ξεκούραση, ο επαρκής ύπνος, η τακτική σωματική δραστηριότητα και η διαχείριση του άγχους μπορούν να βοηθήσουν ορισμένα άτομα. Έντονος πόνος που εμποδίζει τις καθημερινές δραστηριότητες, επιδεινώνεται ή συνοδεύεται από ασυνήθιστα συμπτώματα χρειάζεται αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας. Η εξέταση και η αντιμετώπιση προσαρμόζονται στα συμπτώματα.
Η εμμηνόπαυση σημαίνει ότι η έμμηνος ρύση σταματά οριστικά, καθώς ολοκληρώνεται η αναπαραγωγική φάση της ζωής. Προηγείται συχνά μεταβατική περίοδος, η κλιμακτήριος, κατά την οποία οι κύκλοι μπορεί να αλλάζουν. Η ηλικία εμφάνισης ποικίλλει, ενώ ορισμένες θεραπείες ή επεμβάσεις μπορούν να επισπεύσουν την εμμηνόπαυση.
Το αναπαραγωγικό σύστημα του άνδρα
Οι όρχεις παράγουν τα σπερματοζωάρια και την ορμόνη τεστοστερόνη. Η τεστοστερόνη συμβάλλει στην ωρίμανση των γεννητικών οργάνων και στην παραγωγή σπερματοζωαρίων. Κατά την εφηβεία σχετίζεται επίσης με αλλαγές όπως βαθύτερη φωνή, τριχοφυΐα και αύξηση μυϊκής μάζας, με διαφορετικό ρυθμό σε κάθε άτομο. Οι όρχεις βρίσκονται στο όσχεο, δερματικό σάκο έξω από την κοιλιακή κοιλότητα, όπου διατηρούνται σε θερμοκρασία κατάλληλη για την παραγωγή σπερματοζωαρίων.
Αν ένας όρχις δεν έχει κατέβει στο όσχεο κατά τη γέννηση, η κατάσταση λέγεται κρυψορχία. Χρειάζεται ιατρική παρακολούθηση, γιατί ένας όρχις που παραμένει εκτός οσχέου μπορεί να παρουσιάσει προβλήματα αργότερα. Η αντιμετώπιση καθορίζεται από ειδικό και μπορεί να περιλαμβάνει χειρουργική διόρθωση.
Κάθε όρχις συνδέεται με μία επιδιδυμίδα, όπου τα σπερματοζωάρια ωριμάζουν και αποθηκεύονται προσωρινά. Στη συνέχεια μεταφέρονται μέσω των σπερματικών πόρων προς την ουρήθρα. Όσα δεν αποβάλλονται τελικά διασπώνται και απορροφώνται από το σώμα.
Οι σπερματοδόχες κύστεις παράγουν υγρό με θρεπτικές ουσίες, μεταξύ των οποίων φρουκτόζη. Ο προστάτης, αδένας κάτω από την ουροδόχο κύστη που περιβάλλει τμήμα της ουρήθρας, προσθέτει και αυτός εκκρίσεις. Τα υγρά αυτά, μαζί με τα σπερματοζωάρια, σχηματίζουν το σπέρμα και βοηθούν στη μεταφορά τους. Η ουρήθρα διέρχεται από το πέος και μεταφέρει προς τα έξω είτε ούρα είτε σπέρμα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Το πέος περιέχει ιστούς που γεμίζουν με αίμα κατά τη στύση. Η έξοδος του σπέρματος ονομάζεται εκσπερμάτωση.
Τα σπερματοζωάρια παράγονται στους όρχεις, αλλά το μεγαλύτερο μέρος του όγκου του σπέρματος προέρχεται από υγρά που προσθέτουν οι σπερματοδόχες κύστεις και ο προστάτης.
Γονιμοποίηση, εμφύτευση και αρχή της κύησης
Για να γίνει γονιμοποίηση, ένα σπερματοζωάριο πρέπει να συναντήσει το ωάριο, συνήθως μέσα σε μια σάλπιγγα. Μετά την ωορρηξία το ωάριο παραμένει διαθέσιμο για περίπου μία ημέρα, ενώ σπερματοζωάρια μπορούν να επιβιώσουν στο αναπαραγωγικό σύστημα έως περίπου πέντε ημέρες υπό κατάλληλες συνθήκες. Η συνάντησή τους μπορεί επομένως να γίνει ακόμη κι αν η σεξουαλική επαφή προηγήθηκε της ωορρηξίας.
Από την ένωση των δύο γεννητικών κυττάρων σχηματίζεται το ζυγωτό. Καθώς μετακινείται προς τη μήτρα, διαιρείται σε περισσότερα κύτταρα· μια πρώιμη συμπαγής ομάδα κυττάρων ονομάζεται μορίδιο. Έπειτα αναπτύσσεται σε πιο σύνθετη μορφή και, αν οι συνθήκες είναι κατάλληλες, εμφυτεύεται στο ενδομήτριο. Η γονιμοποίηση και η εμφύτευση είναι διαφορετικά στάδια: η γονιμοποίηση γίνεται συνήθως στη σάλπιγγα, ενώ η φυσιολογική εμφύτευση γίνεται στη μήτρα.
Με την εξέλιξη της κύησης σχηματίζεται ο πλακούντας, μέσω του οποίου ανταλλάσσονται οξυγόνο, θρεπτικές ουσίες και άχρηστα προϊόντα ανάμεσα στην έγκυο και στο αναπτυσσόμενο έμβρυο. Ο ομφάλιος λώρος συνδέει το έμβρυο με τον πλακούντα. Αν δεν συμβεί γονιμοποίηση και εμφύτευση, ο κύκλος συνεχίζεται προς την επόμενη έμμηνο ρύση.
Η πορεία μπορεί να αποδοθεί συνοπτικά ως εξής:
Ωρίμανση ωοκυττάρου → ωορρηξία → μετακίνηση ωαρίου στη σάλπιγγα → πιθανή συνάντηση με σπερματοζωάριο και γονιμοποίηση → κυτταρικές διαιρέσεις → πιθανή εμφύτευση στη μήτρα.