Διαμόρφωση ταυτότητας 🧭
Τι σημαίνει «ποιος είμαι»
Η προσωπική ταυτότητα συνδέει τις εμπειρίες μας με τις αξίες, τις ικανότητες, τα ενδιαφέροντα και τους στόχους μας. Μας βοηθά να αναγνωρίζουμε μια συνέχεια στον εαυτό μας, ακόμη κι όταν αλλάζουμε γνώμη ή δοκιμάζουμε νέους ρόλους. Η ταυτότητα έχει και κοινωνική πλευρά: ανήκουμε σε ομάδες, σχετιζόμαστε με άλλους ανθρώπους και συμμετέχουμε στην κοινωνία.
Στην εφηβεία πολλά ερωτήματα γίνονται πιο έντονα. Κάποιος μπορεί να αναρωτιέται ποια μαθήματα και επαγγέλματα τον ενδιαφέρουν, ποιες ιδέες και αξίες εκφράζουν τις πεποιθήσεις του, πώς θέλει να σχετίζεται με τους άλλους και ποια θέση επιθυμεί να έχει στην κοινότητά του. Μπορεί επίσης να εξερευνά πλευρές της σεξουαλικής του ταυτότητας. Δεν χρειάζεται να έχει απάντηση για όλα την ίδια στιγμή. Κάθε άνθρωπος προχωρά με τον δικό του ρυθμό και δεν οφείλει να μοιραστεί προσωπικά ζητήματα αν δεν το επιθυμεί.
Ο ψυχολόγος Έρικ Έρικσον περιέγραψε την αναζήτηση αυτή ως σημαντική αναπτυξιακή πρόκληση της εφηβείας. Ο όρος κρίση ταυτότητας εκφράζει την πιθανή σύγχυση ή αγωνία όταν οι διαθέσιμες επιλογές φαίνονται πολλές ή συγκρούονται με τις προσδοκίες των άλλων. Η αμφιβολία μπορεί να είναι μέρος της μάθησης για τον εαυτό μας.
Μια επιλογή σήμερα δεν δεσμεύει κάποιον για όλη του τη ζωή. Νέες εμπειρίες μπορεί να οδηγήσουν σε επανεξέταση στόχων και πεποιθήσεων, ακόμη και μετά την εφηβεία.
Διερεύνηση και δέσμευση
Ο Τζέιμς Μαρσία μελέτησε τη διαμόρφωση ταυτότητας μέσα από δύο διαδικασίες. Η διερεύνηση είναι η ενεργή εξέταση επιλογών: μαθαίνω, συζητώ, δοκιμάζω και συγκρίνω αυτό που θέλω με όσα πίστευα παλαιότερα. Περιλαμβάνει τόσο την κατανόηση του εαυτού όσο και την ανακάλυψη δυνατοτήτων στο περιβάλλον. Η δέσμευση είναι η απόφαση να υιοθετήσω έναν στόχο, μια αξία ή μια πορεία και να ενεργώ σύμφωνα με αυτήν. Δεν σημαίνει ότι η απόφαση δεν μπορεί ποτέ να αλλάξει.
Για παράδειγμα, μια μαθήτρια που ενδιαφέρεται για την τέχνη μπορεί να γνωρίσει διαφορετικές σπουδές και επαγγέλματα, να μιλήσει με ανθρώπους που εργάζονται σε αυτά και να σκεφτεί τι ταιριάζει στις ανάγκες της. Αυτή είναι διερεύνηση. Αν αποφασίσει να προετοιμαστεί για μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, αναλαμβάνει δέσμευση. Η δέσμευση έχει μεγαλύτερο προσωπικό νόημα όταν στηρίζεται σε επιλογές που η ίδια έχει εξετάσει.
Κάποιος μπορεί να έχει καταλήξει σε ορισμένες αξίες, ενώ ακόμη εξερευνά τις επαγγελματικές του επιλογές. Γι’ αυτό η ίδια κατάσταση ταυτότητας δεν περιγράφει αναγκαστικά κάθε πλευρά της ζωής του.
Τέσσερις καταστάσεις ταυτότητας
Ο συνδυασμός διερεύνησης και δέσμευσης δίνει τέσσερις καταστάσεις ταυτότητας. Είναι ένα εργαλείο για να κατανοούμε επιλογές σε συγκεκριμένους τομείς και στιγμές, όχι χαρακτηρισμοί της αξίας ή του χαρακτήρα ενός ανθρώπου.
| Κατάσταση | Διερεύνηση | Δέσμευση | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Διάχυση ταυτότητας | Δεν έχει γίνει ουσιαστική διερεύνηση | Δεν έχει ληφθεί σαφής απόφαση | Ένας τελειόφοιτος δεν έχει σκεφτεί ακόμη τι θα ήθελε να κάνει μετά το σχολείο. |
| Δοτή ταυτότητα | Δεν έχουν εξεταστεί προσωπικά εναλλακτικές | Έχει ληφθεί απόφαση | Μια μαθήτρια δηλώνει ότι θα ακολουθήσει το επάγγελμα της οικογένειάς της, επειδή αυτό θεωρείται δεδομένο, χωρίς να έχει εξετάσει τι επιθυμεί η ίδια. |
| Μορατόριουμ | Οι επιλογές εξετάζονται ενεργά | Δεν έχει ληφθεί ακόμη σταθερή απόφαση | Ένας μαθητής γνωρίζει διαφορετικές σπουδές και συζητά τις δυνατότητές του προτού επιλέξει. |
| Κατακτημένη ταυτότητα | Έχουν εξεταστεί επιλογές | Έχει γίνει προσωπική επιλογή | Μετά από έρευνα και σκέψη, μια μαθήτρια αποφασίζει ποια εκπαιδευτική πορεία θέλει να ακολουθήσει. |
Το μορατόριουμ μπορεί να συνοδεύεται από αβεβαιότητα, αλλά η αναζήτηση προσφέρει χώρο για μάθηση. Η κατακτημένη ταυτότητα περιγράφει την επιλογή ύστερα από διερεύνηση· δεν σημαίνει ότι το άτομο γνωρίζει τα πάντα για τον εαυτό του ή ότι δεν θα αναθεωρήσει ποτέ. Η πορεία δεν είναι υποχρεωτικά ίδια για όλους ούτε περνά με σταθερή σειρά από τις τέσσερις καταστάσεις.
Δεν μπορούμε να συμπεράνουμε από μία επαγγελματική απόφαση την αυτοεκτίμηση, τη σχολική επίδοση ή την ποιότητα των σχέσεων κάποιου. Το ίδιο άτομο μπορεί να βρίσκεται σε διαφορετική κατάσταση ανάλογα με το θέμα που εξετάζει.
Τι επηρεάζει τη διαμόρφωση ταυτότητας
Η ανάπτυξη της σκέψης. Καθώς οι έφηβοι εξασκούνται στον αφηρημένο συλλογισμό, μπορούν να φαντάζονται διαφορετικά μέλλοντα, να εξετάζουν συνέπειες και να συγκρίνουν αξίες. Για παράδειγμα, δεν σκέφτονται μόνο «ποιο επάγγελμα μου αρέσει;», αλλά και «πώς θα ήταν η καθημερινότητά μου σε αυτό;». Οι ευκαιρίες για μάθηση και συζήτηση βοηθούν αυτή τη διαδικασία.
Η οικογένεια και οι φροντιστές. Οι σχέσεις με γονείς ή κηδεμόνες μπορούν να προσφέρουν ασφάλεια, παραδείγματα ζωής και χώρο για δοκιμές. Όταν ένας έφηβος αισθάνεται ότι τον ακούν, μπορεί ευκολότερα να εκφράσει διαφορετική γνώμη και να αναλάβει σταδιακά ευθύνη για τις επιλογές του. Οι έντονες προσδοκίες ή ο περιορισμένος χώρος για συζήτηση ενδέχεται να δυσκολέψουν τη διερεύνηση. Η επιρροή της οικογένειας όμως δεν καθορίζει από μόνη της την ταυτότητα.
Η εκπαίδευση και οι εμπειρίες εργασίας. Το σχολείο, οι σπουδές, η κατάρτιση και η εργασία φέρνουν το άτομο σε επαφή με γνώσεις, ανθρώπους και νέους ρόλους. Μπορούν να ενισχύσουν έναν στόχο ή να το οδηγήσουν να ξανασκεφτεί μια παλαιότερη επιλογή. Μια αλλαγή γνώμης μετά από νέα εμπειρία μπορεί να δείχνει ουσιαστική επανεξέταση.
Οι φίλοι και το κοινωνικό περιβάλλον. Οι συνομήλικοι δίνουν ευκαιρίες για συνεργασία, ανταλλαγή ιδεών και αίσθηση ότι ανήκουμε κάπου. Παράλληλα, οι πολιτισμικές αντιλήψεις, οι κοινωνικές προσδοκίες και οι διαθέσιμες ευκαιρίες επηρεάζουν ποιες επιλογές φαίνονται εφικτές ή αποδεκτές. Οι προσδοκίες αυτές διαφέρουν ανάμεσα σε κοινότητες και αλλάζουν με τον χρόνο. Έτσι, η προσωπική ταυτότητα διαμορφώνεται σε διάλογο με τον κόσμο γύρω μας, χωρίς να είναι απλό αντίγραφό του.
Η αυτογνωσία μεγαλώνει όταν εξετάζουμε τι μας ενδιαφέρει, ακούμε διαφορετικές απόψεις και παίρνουμε αποφάσεις με σεβασμό στον εαυτό μας και στους άλλους. Η αναζήτηση συνεχίζεται καθώς αποκτούμε νέες εμπειρίες σε όλη τη ζωή μας.