Εαυτός (αυτογνωσία – αυτοεκτίμηση) 🪞
Ποιος είναι ο εαυτός μας;
Όταν μιλάμε για τον εαυτό μας, δεν εννοούμε μόνο το όνομα, την εμφάνιση ή τους βαθμούς μας. Εννοούμε το πώς αντιλαμβανόμαστε τις ικανότητες, τις ανάγκες, τα συναισθήματα, τις σχέσεις και τις αξίες μας. Αυτή η εικόνα επηρεάζει τις επιλογές που κάνουμε: αν θα δοκιμάσουμε κάτι καινούριο, πώς θα αντιδράσουμε σε μια δυσκολία ή πώς θα φερθούμε στους άλλους.
Μπορούμε να εξετάσουμε τον εαυτό μέσα από πέντε αλληλένδετες διαστάσεις:
| Διάσταση | Τι περιλαμβάνει | Παράδειγμα από την καθημερινότητα |
|---|---|---|
| Σωματική | Φροντίδα του σώματος, κίνηση και ευεξία | Αναγνωρίζω πότε χρειάζομαι ξεκούραση. |
| Συναισθηματική | Αναγνώριση και διαχείριση ευχάριστων και δυσάρεστων συναισθημάτων | Καταλαβαίνω ότι είμαι απογοητευμένος και το εκφράζω χωρίς να πληγώνω κάποιον. |
| Νοητική ή πνευματική | Μάθηση, μνήμη, σκέψη και επίλυση προβλημάτων | Αλλάζω τρόπο μελέτης όταν ο πρώτος δεν με βοηθά. |
| Κοινωνική | Σχέσεις, συνεργασία και συμπεριφορά προς τους άλλους | Ακούω μια διαφορετική γνώμη στην ομάδα μου. |
| Ηθική | Αξίες και κριτήρια με τα οποία επιλέγω πώς να πράξω | Επιστρέφω κάτι που βρήκα, επειδή θεωρώ σημαντική την εντιμότητα. |
Οι διαστάσεις συνδέονται. Για παράδειγμα, η κούραση μπορεί να επηρεάσει τη συγκέντρωση και τη διάθεσή μας, ενώ μια σχέση εμπιστοσύνης μπορεί να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε μια δυσκολία. Κανένα χαρακτηριστικό από μόνο του δεν περιγράφει ολόκληρο τον άνθρωπο.
Αυτογνωσία: παρατηρώ και κατανοώ τον εαυτό μου
Αυτογνωσία σημαίνει ότι προσπαθούμε να γνωρίσουμε όλες τις πλευρές μας. Περιλαμβάνει τα δυνατά σημεία και όσα θέλουμε να βελτιώσουμε, όσα έχουμε καταφέρει, τις δυσκολίες που αντιμετωπίσαμε και τον τρόπο που αλλάζουμε μεγαλώνοντας. Δεν απαιτεί να έχουμε έτοιμη απάντηση για όλα. Η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας ανανεώνεται με τις εμπειρίες μας.
Μπορούμε, για παράδειγμα, να σκεφτούμε ένα ομαδικό έργο που πετύχαμε: ποια ικανότητά μας συνέβαλε, τι μάθαμε από τους άλλους και τι θα κάναμε διαφορετικά την επόμενη φορά; Έτσι αναγνωρίζουμε συγκεκριμένες συμπεριφορές, αντί να βάζουμε γενικές ταμπέλες στον εαυτό μας. Η γνώμη ενός προσώπου που εμπιστευόμαστε μπορεί να δώσει μια άλλη οπτική, όμως δεν αποφασίζει μόνη της ποιοι είμαστε.
Μια δεξιότητα που σήμερα δυσκολευόμαστε να χρησιμοποιήσουμε μπορεί να αναπτυχθεί με εξάσκηση. Η αυτογνωσία περιλαμβάνει και την αναγνώριση αυτής της αλλαγής.
Αυτοεικόνα και αυτοεκτίμηση
Η αυτοεικόνα απαντά κυρίως στο «τι πιστεύω για μένα;». Η αυτοεκτίμηση απαντά στο «πώς νιώθω για τον εαυτό μου;». Αν ένας μαθητής πει «δυσκολεύομαι να μιλήσω μπροστά στην τάξη», περιγράφει μια πλευρά της αυτοεικόνας του. Αν προσθέσει «άρα δεν αξίζω», κάνει μια αρνητική αξιολόγηση του εαυτού του. Η δυσκολία σε μια συγκεκριμένη δραστηριότητα δεν καθορίζει την αξία του.
Η αυτοεκτίμηση δεν είναι το ίδιο με την πεποίθηση ότι είμαστε τέλειοι ή καλύτεροι από τους άλλους. Μπορούμε να αναγνωρίζουμε λάθη και περιορισμούς, να θέτουμε στόχους βελτίωσης και ταυτόχρονα να σεβόμαστε τον εαυτό μας. Ούτε η εμφάνιση, ούτε μια επίδοση, ούτε η δημοφιλία αρκούν για να μετρήσουν την αξία ενός ανθρώπου.
«Δεν τα πήγα καλά σε ένα διαγώνισμα» περιγράφει ένα γεγονός. «Δεν είμαι ικανός για τίποτα» είναι ένα γενικό συμπέρασμα που δεν προκύπτει από αυτό το γεγονός.
Πώς διαμορφώνεται η εικόνα μας
Η αυτοεικόνα και η αυτοεκτίμηση αρχίζουν να διαμορφώνονται από μικρή ηλικία και συνεχίζουν να μεταβάλλονται στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή. Επηρεάζονται από εμπειρίες και σχέσεις· δεν είναι χαρακτηριστικά που μένουν για πάντα ίδια. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι σημαντικοί άλλοι: γονείς ή κηδεμόνες, αδέλφια, φίλοι, συμμαθητές και εκπαιδευτικοί.
Όταν οι άνθρωποι γύρω μας προσφέρουν φροντίδα, σαφή όρια, ενθάρρυνση και χώρο για πρωτοβουλίες, είναι ευκολότερο να αναπτύξουμε εμπιστοσύνη στις δυνατότητές μας. Συνεχής ειρωνεία, απόρριψη, υπερβολικός έλεγχος ή ανέφικτες προσδοκίες μπορούν να δυσκολέψουν αυτή τη διαδικασία. Η επίδραση δεν είναι μηχανική: ένα δυσάρεστο σχόλιο δεν ορίζει μόνιμα την αυτοεκτίμησή μας, και μπορούμε να αναζητήσουμε στήριξη από άλλα πρόσωπα.
Επίσης, η εικόνα μας επηρεάζεται από το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, τις αξίες που προβάλλονται, τα γεγονότα της ζωής μας και τα στερεότυπα φύλου. Αν, για παράδειγμα, κάποιος ακούει ότι ένα μάθημα «δεν ταιριάζει» στο φύλο του, μπορεί να αμφισβητήσει άδικα την ικανότητά του. Οι προσωπικές δυνατότητες δεν περιορίζονται από τέτοιες γενικεύσεις.
Πώς φαίνεται η αυτοεκτίμηση στην καθημερινότητα
Η υγιής αυτοεκτίμηση μπορεί να φαίνεται όταν κάποιος εκφράζει τη γνώμη του, δοκιμάζει νέες δραστηριότητες, δέχεται μια τεκμηριωμένη παρατήρηση και μαθαίνει από ένα λάθος. Μπορεί επίσης να χαίρεται για την επιτυχία των άλλων, να αναλαμβάνει την ευθύνη που του αναλογεί, να οργανώνει τις υποχρεώσεις του και να ζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται. Αυτές είναι δυνατότητες που καλλιεργούνται, όχι ένα τεστ που πρέπει να περνάμε κάθε μέρα.
Όταν η αυτοεκτίμηση δυσκολεύεται, ένα άτομο μπορεί να συγκρίνει συνεχώς τον εαυτό του με άλλους, να χρειάζεται διαρκή επιβεβαίωση, να απογοητεύεται υπερβολικά από την κριτική ή να αποφεύγει να εκφράσει τις ανάγκες του. Ίσως δυσκολεύεται να πει «όχι» από φόβο μήπως δυσαρεστήσει τους άλλους ή να γνωρίσει νέα πρόσωπα από φόβο μήπως εκτεθεί. Μια τέτοια συμπεριφορά δεν αποτελεί διάγνωση: όλοι μπορεί να τη βιώσουμε σε ορισμένες στιγμές ή περιστάσεις.
Ένα σύντομο ερωτηματολόγιο ή μια κακή ημέρα δεν μπορούν να ορίσουν οριστικά πώς βλέπει κάποιος τον εαυτό του. Αν οι αρνητικές σκέψεις επιμένουν και τον δυσκολεύουν, αξίζει να μιλήσει με ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης ή κατάλληλο επαγγελματία.
Πρακτικοί τρόποι να φροντίζουμε την αυτοεκτίμησή μας
Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης βασίζεται σε ρεαλιστικές πράξεις, όχι στην απαίτηση να σκεφτόμαστε πάντα θετικά.
- Αναγνωρίζουμε συγκεκριμένα δυνατά σημεία και προσπάθειες. Μια μικρή επιτυχία στην τάξη, σε μια φιλία ή σε μια δραστηριότητα έχει σημασία ακόμη κι αν δεν συνοδεύεται από βραβείο.
- Θέτουμε εφικτούς στόχους. Αν θέλουμε να βελτιωθούμε στην οργάνωση, μπορούμε να ξεκινήσουμε από ένα εβδομαδιαίο πρόγραμμα και να το προσαρμόσουμε μετά από δοκιμή.
- Εκφράζουμε ανάγκες και όρια με σεβασμό. Το «δεν μπορώ σήμερα» ή το «χρειάζομαι βοήθεια» δεν απαιτεί απολογία και δεν μειώνει την αξία μας.
- Περιορίζουμε τις άδικες συγκρίσεις. Κάθε άνθρωπος έχει διαφορετικές εμπειρίες και ρυθμό εξέλιξης. Κρίνουμε την πρόοδό μας σε σχέση με έναν προσωπικό στόχο, όχι με την εικόνα που παρουσιάζουν άλλοι.
- Επιλέγουμε, όπου μπορούμε, σχέσεις με αποδοχή και αμοιβαίο σεβασμό. Η υποστήριξη βοηθά, ενώ μπορούμε και εμείς να προσφέρουμε ενθάρρυνση σε κάποιον άλλο.
- Φροντίζουμε το σώμα και τη διάθεσή μας. Η ξεκούραση και μια μορφή κίνησης που μας ευχαριστεί, όπως περπάτημα ή χορός, μπορούν να βοηθήσουν την καθημερινή ευεξία.
Χρειάζεται ακόμη να εξετάζουμε πώς μιλάμε στον εαυτό μας. Η σκέψη «έκανα λάθος, άρα πάντα αποτυγχάνω» χρησιμοποιεί το «πάντα» για να μετατρέψει ένα γεγονός σε μόνιμη ταυτότητα. Μια πιο ακριβής σκέψη θα ήταν: «Έκανα λάθος σε αυτό το βήμα· μπορώ να δω τι χρειάζεται εξάσκηση». Η αλλαγή αυτή δεν κρύβει το πρόβλημα, αλλά ανοίγει δρόμο για δράση. Αντίστοιχα, ένα χαρακτηριστικό που τώρα μας δυσκολεύει μπορεί, σε άλλο πλαίσιο, να συνδέεται με μια δύναμη: η προσεκτική σκέψη πριν μιλήσουμε ίσως βοηθά στην ακρόαση των άλλων, ακόμη κι αν θέλουμε να εξασκήσουμε τη συμμετοχή μας.
Η αυτογνωσία μάς βοηθά να διαλέγουμε τι θέλουμε να αλλάξουμε. Η αυτοεκτίμηση μάς επιτρέπει να προσπαθούμε χωρίς να θεωρούμε ότι η αξία μας εξαρτάται από το αποτέλεσμα κάθε προσπάθειας.