Υπεύθυνη Σεξουαλική Συμπεριφορά 🤝
Τι σημαίνει σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία
Μια ρομαντική σχέση μπορεί να περιλαμβάνει τρυφερότητα, άγγιγμα ή φιλί. Αν προκύψει το ενδεχόμενο σεξουαλικής επαφής, κάθε άτομο χρειάζεται χρόνο για να σκεφτεί τι θέλει, να ενημερωθεί και να μιλήσει ειλικρινά με το άλλο άτομο. Η απόφαση πρέπει να είναι ελεύθερη, χωρίς πίεση από σύντροφο, φίλους, οικογένεια ή μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία (ΣΑΥ) είναι κάτι ευρύτερο από την απουσία ασθένειας. Συνδέεται με το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να αποφασίζει για το σώμα του, να ζει χωρίς διακρίσεις, εξαναγκασμό και βία, και να έχει πρόσβαση σε κατάλληλες υπηρεσίες υγείας.
Σε μια υγιή σχέση, τα άτομα επικοινωνούν για τις επιθυμίες, τις προσδοκίες και τα όριά τους. Ζητούν και δίνουν συναίνεση, ακούν το «όχι» και εκφράζουν τη διαφωνία τους με διεκδικητικό τρόπο. Ο αυτοσεβασμός και ο αλληλοσεβασμός αποτελούν τη βάση της υπεύθυνης σεξουαλικής συμπεριφοράς.
Το ότι δύο άτομα είναι σε σχέση, έχουν φιληθεί ή είχαν παλαιότερα σεξουαλική επαφή δεν σημαίνει ότι συμφωνούν σε οποιαδήποτε επόμενη πράξη. Κάθε άτομο μπορεί να αλλάξει γνώμη.
Πώς παίρνουμε μια υπεύθυνη απόφαση
Η επιλογή της αποχής ή της σεξουαλικής επαφής χρειάζεται σκέψη για το παρόν, όχι βιασύνη ή προσπάθεια να ικανοποιηθούν οι προσδοκίες άλλων. Η διαδικασία λήψης απόφασης έχει πέντε βήματα: αναγνώριση του θέματος, αναζήτηση εναλλακτικών και πιθανών συνεπειών, επιλογή, εφαρμογή και αξιολόγηση της επιλογής. Στην αξιολόγηση, βασικό κριτήριο είναι αν η απόφαση προάγει την υγεία και την ευημερία των εμπλεκόμενων ατόμων.
Η σκέψη μπορεί να οργανωθεί σε τρία επίπεδα. Πρώτα το άτομο αποφασίζει αν επιθυμεί να απέχει ή να προχωρήσει σε σεξουαλική επαφή. Αν επιθυμεί να προχωρήσει, εξετάζει αν έχει πρόσβαση σε προστασία. Έπειτα, με αξιόπιστη ενημέρωση, επιλέγει κατάλληλη μέθοδο προφύλαξης. Αν οι προϋποθέσεις δεν πληρούνται, μπορεί να αναβάλει την επαφή. Η αποχή είναι σεβαστή επιλογή σε κάθε ηλικία, ακόμη και όταν κάποιος είχε προηγουμένως σεξουαλικές επαφές.
Οι πιθανές θετικές συνέπειες μιας συνειδητής επιλογής σχετίζονται με την προσωπική ανάπτυξη και την ποιότητα της σχέσης. Οι πιθανοί κίνδυνοι περιλαμβάνουν ακούσια εγκυμοσύνη, σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις, απροσδόκητα δυσάρεστα συναισθήματα και συμπεριφορές που βλάπτουν τη σχέση. Για αυτό βοηθά να αναρωτηθεί κανείς: «Το θέλω πραγματικά; Συμφωνεί με τις αξίες μου; Μπορώ να μιλήσω για συναίνεση, αντισύλληψη και προστασία; Νιώθω ασφαλής να πω όχι;»
Η επιλογή που ταιριάζει σε ένα άτομο σήμερα δεν το δεσμεύει για το μέλλον. Η δυνατότητα να σταματήσει ή να αναβάλει μια πράξη είναι μέρος της προσωπικής του αυτονομίας.
Ετοιμότητα, αξίες και ποιότητα σχέσης
Η βιολογική έναρξη της εφηβείας δεν αποδεικνύει από μόνη της ετοιμότητα για σεξουαλική επαφή. Η ετοιμότητα έχει σωματική, συναισθηματική και νοητική πλευρά και διαφέρει από άτομο σε άτομο. Περιλαμβάνει εξοικείωση με το σώμα, γνώση των πιθανών συνεπειών και της προστασίας, ικανότητα αναγνώρισης και διαχείρισης συναισθημάτων, καθώς και άνεση να εκφραστούν όρια και επιθυμίες. Η οικειότητα, η τρυφερότητα, η ευθύνη ή η πιθανότητα απόρριψης μπορούν να προκαλέσουν διαφορετικά συναισθήματα.
Η γνώση βοηθά το άτομο να ξεχωρίζει τις προσωπικές του αξίες από την πίεση των άλλων, να κατανοεί δικαιώματα και υποχρεώσεις και να παίρνει συνειδητές αποφάσεις. Η συναισθηματική πλευρά περιλαμβάνει επίσης την ενσυναίσθηση. Η ποιότητα της σχέσης φαίνεται στην ειλικρινή επικοινωνία, στην εμπιστοσύνη και στον σεβασμό των ορίων. Κανένα από αυτά δεν αντικαθίσταται απλώς από το ότι κάποιος νιώθει έλξη.
Οι προσωπικές αξίες, όπως η ειλικρίνεια, η υπευθυνότητα, η ελευθερία, η ισότητα και ο αλληλοσεβασμός, καθοδηγούν στόχους και αποφάσεις όταν γίνονται πράξη. Για παράδειγμα, ο αυτοσεβασμός μπορεί να οδηγήσει ένα άτομο να εκφράσει καθαρά ότι δεν είναι έτοιμο, ακόμη κι αν φοβάται την αντίδραση του συντρόφου του.
Προφύλαξη, αντισύλληψη και πρόληψη
Η αντισύλληψη είναι βασικό μέρος της ενημερωμένης απόφασης όταν ένα άτομο επιλέγει να έχει σεξουαλική επαφή. Χρειάζεται να γνωρίζει ποιες μέθοδοι υπάρχουν, τι προστασία προσφέρουν και πώς μπορεί να έχει πρόσβαση σε αυτές. Η ευθύνη για τη συζήτηση και την προφύλαξη ανήκει και στους δύο συντρόφους. Ένας/μια επαγγελματίας υγείας μπορεί να δώσει εξατομικευμένη ενημέρωση.
Το προφυλακτικό, όταν χρησιμοποιείται σωστά και σε κάθε επαφή, μειώνει τόσο την πιθανότητα ακούσιας εγκυμοσύνης όσο και τον κίνδυνο μετάδοσης των περισσότερων σεξουαλικώς μεταδιδόμενων λοιμώξεων (ΣΜΛ ή ΣΜΝ), όπως ο HIV και τα χλαμύδια. Δεν εξαλείφει κάθε κίνδυνο: ορισμένες λοιμώξεις, όπως ο έρπης, μπορούν να μεταδοθούν και με επαφή δέρματος που δεν καλύπτεται. Άλλες αντισυλληπτικές μέθοδοι μπορεί να προλαμβάνουν εγκυμοσύνη, αλλά δεν προστατεύουν από ΣΜΝ. Η αποχή από τη σεξουαλική επαφή αποτρέπει την εγκυμοσύνη και τη μετάδοση ΣΜΝ μέσω αυτής της επαφής.
Η πρόληψη εγκυμοσύνης και η πρόληψη ΣΜΝ δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η επιλογή μεθόδου χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη και τους δύο στόχους.
Η ακούσια εγκυμοσύνη μπορεί να συμβεί ακόμη και στην πρώτη σεξουαλική επαφή. Δεν είναι ασφαλές να βασίζεται κανείς στην υπόθεση ότι η εμμηνόρροια ή η απουσία προηγούμενης περιόδου αποκλείει την εγκυμοσύνη. Επίσης, πολλά ΣΜΝ δεν γίνονται αμέσως αντιληπτά από το άτομο. Η έγκυρη ενημέρωση, η κατάλληλη ιατρική φροντίδα, οι εξετάσεις όταν χρειάζονται και ο εμβολιασμός όπου ενδείκνυται συμβάλλουν στην πρόληψη και στην έγκαιρη αντιμετώπιση. Το αλκοόλ και άλλες ουσίες μπορούν να δυσκολέψουν την καθαρή κρίση και τις ασφαλείς επιλογές.
Η πρόληψη αφορά και τη δημόσια υγεία: όταν τα άτομα έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες και υπηρεσίες υγείας, μπορούν ευκολότερα να προστατεύσουν τον εαυτό τους και τους άλλους. Περιλαμβάνει ενημέρωση για προφυλακτικά και αντισύλληψη, πρόσβαση σε φροντίδα, εμβολιασμούς και κατάλληλη παρακολούθηση της αναπαραγωγικής υγείας.
Οφέλη της υπεύθυνης συμπεριφοράς
Η υπεύθυνη συμπεριφορά μπορεί να περιλαμβάνει αποχή ή σεξουαλική επαφή με ελεύθερη συναίνεση, ενημέρωση και προφύλαξη. Βοηθά στην πρόληψη ακούσιας εγκυμοσύνης και ΣΜΝ, αλλά και στην αποφυγή πίεσης, ελέγχου ή άλλων μη υγιών συμπεριφορών μέσα στη σχέση.
Η συζήτηση για τα όρια και τις προσδοκίες χτίζει εμπιστοσύνη. Όταν ένα άτομο νιώθει ότι μπορεί να αποφασίζει και να μιλά ανοιχτά, μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση, την αυτοεκτίμηση και τη συναισθηματική του ευεξία. Η ασφάλεια και ο αμοιβαίος σεβασμός μπορούν να μειώσουν την ανησυχία και να στηρίξουν μια πιο υγιή σχέση.
Η αγάπη σε μια σχέση δεν αποδεικνύεται με τη σεξουαλική επαφή. Χτίζεται με συνεχή προσπάθεια και από τις δύο πλευρές: μικρές πράξεις φροντίδας, προσεκτική ακρόαση, ειλικρίνεια, σεβασμό του προσωπικού χώρου, συνέπεια, κοινό χρόνο και στήριξη των στόχων του άλλου. Τα έντονα συναισθήματα της εφηβείας είναι αληθινά, αλλά μπορούν να αλλάξουν με τον χρόνο· δεν χρειάζεται μια βιαστική απόφαση για να διατηρηθεί μια σχέση ή να αποδειχθεί η αξία κάποιου.
Σεξουαλικά και αναπαραγωγικά δικαιώματα
Τα δικαιώματα που σχετίζονται με τη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία συνδέονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η αναγνώρισή τους συνοδεύεται από την ευθύνη να σεβόμαστε τα ίδια δικαιώματα και των άλλων. Ο Χάρτης που παρουσιάζεται στο σχολικό βιβλίο οργανώνει δώδεκα τέτοια πεδία:
| Δικαίωμα | Τι σημαίνει στην πράξη |
|---|---|
| Ζωή | Η εγκυμοσύνη και ο τοκετός δεν πρέπει να θέτουν τη ζωή ενός ατόμου σε κίνδυνο χωρίς κατάλληλη φροντίδα. |
| Ελευθερία και ασφάλεια | Προστασία από εξαναγκασμό και βλαπτικές πράξεις που αφορούν το σώμα και την αναπαραγωγή. |
| Ισότητα | Καμία διάκριση στη σεξουαλική και αναπαραγωγική ζωή. |
| Ιδιωτική ζωή | Σεβασμός στην εμπιστευτικότητα της φροντίδας υγείας και στις προσωπικές αποφάσεις. |
| Ελευθερία σκέψης | Δυνατότητα να διαμορφώνει κανείς τις πεποιθήσεις του χωρίς επιβολή. |
| Πληροφόρηση και εκπαίδευση | Πρόσβαση σε πλήρη, αξιόπιστη γνώση ώστε οι επιλογές να είναι ενημερωμένες. |
| Επιλογή γάμου και οικογένειας | Ελεύθερη επιλογή αν και πότε θα δημιουργηθεί οικογένεια. |
| Απόφαση για τεκνοποίηση | Δυνατότητα να αποφασίζει κανείς αν και πότε θα αποκτήσει παιδί. |
| Φροντίδα και προστασία της υγείας | Πρόσβαση σε κατάλληλες υπηρεσίες και προστασία από επιζήμιες πρακτικές. |
| Οφέλη επιστημονικής προόδου | Πρόσβαση σε ασφαλείς και αποτελεσματικές εξελίξεις στην υγεία. |
| Συμμετοχή στη δημόσια ζωή | Δυνατότητα να διεκδικεί κανείς πολιτικές που προστατεύουν τη ΣΑΥ. |
| Προστασία από κακομεταχείριση | Προστασία από βία, σεξουαλική εκμετάλλευση και κακοποίηση. |
Προστατευτικοί παράγοντες και υπεράσπιση των ορίων
Η ικανότητα να παίρνει κάποιος αποφάσεις, να αναγνωρίζει την πίεση και να εκφράζει το «όχι» του είναι προστατευτικός παράγοντας για τη ΣΑΥ. Βοηθούν επίσης η οικογένεια, το σχολείο, οι υποστηρικτικοί φίλοι, ένας σύντροφος που σέβεται τα όρια, οι υπηρεσίες υγείας και οι θεσμοί προστασίας δικαιωμάτων. Αντίθετα, πίεση από συνομηλίκους, έλλειψη γνώσεων ή πρόσβασης σε προφύλαξη, στερεότυπα και συμπεριφορές ελέγχου μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο.
Η στρατηγική αντίστασης και υπεράσπισης του εαυτού συνδυάζει απόφαση, σαφή επικοινωνία και ασφάλεια. Το άτομο μπορεί να πει καθαρά ότι δεν θέλει να συμμετάσχει ή να συνεχίσει μια πράξη. Μπορεί, αν το επιθυμεί, να εξηγήσει τον λόγο και να προτείνει μια άλλη κοινή δραστηριότητα. Αν το «όχι» του δεν γίνεται σεβαστό, απομακρύνεται και ζητά βοήθεια από έμπιστο ενήλικο ή κατάλληλη υπηρεσία. Δεν χρειάζεται να απολογηθεί για το όριό του.
Φράσεις όπως «αν με αγαπούσες, θα το έκανες» ή «όλοι το κάνουν» επιχειρούν να παρακάμψουν την ελεύθερη απόφαση. Ο/Η σύντροφος οφείλει να σεβαστεί το όριο χωρίς επιμονή ή απειλές.
Οι αξίες προστατεύουν αποτελεσματικά όταν εκφράζονται σε πράξεις. Η ειλικρίνεια, η ακρόαση και η αναζήτηση βοήθειας όταν χρειάζεται στηρίζουν την προσωπική ανάπτυξη και τις υγιείς σχέσεις.