Β. Γλωσσάρι 🗂️

Στο γλωσσάρι βρίσκεις σύντομες εξηγήσεις για λέξεις που χρησιμοποιούμε όταν μελετάμε τη γλώσσα. Κάθε όρος συνοδεύεται από ένα καινούριο παράδειγμα. Μια λέξη είναι κλιτή όταν αλλάζει μορφή, ενώ είναι άκλιτη όταν μένει ίδια.

Αντικείμενο

Η λέξη ή η ονοματική φράση που συμπληρώνει ένα μεταβατικό ρήμα και δείχνει σε ποιον ή σε τι φτάνει η ενέργειά του. Στο «Η Άννα πότισε τα λουλούδια», αντικείμενο είναι «τα λουλούδια».

Αντώνυμα

Λέξεις με αντίθετη σημασία, όπως δυνατός – αδύναμος.

Αντωνυμία

Κλιτή λέξη που χρησιμοποιούμε στη θέση ενός ονόματος ή μιας ονοματικής φράσης. Στο «Η Ελένη έφτασε· εκείνη κρατούσε την τσάντα», η αντωνυμία «εκείνη» αναφέρεται στην Ελένη.

Άρθρο

Μικρή κλιτή λέξη που μπαίνει πριν από ουσιαστικό ή άλλη ονοματική λέξη. Φανερώνει γένος, αριθμό και πτώση· επίσης δείχνει αν μιλάμε για κάτι συγκεκριμένο ή όχι: ο κήπος, των κήπων, ένας κήπος. Μπορεί να συνοδεύει και επίθετο, κλιτή μετοχή ή ορισμένες αντωνυμίες: οι μικροί, το γραμμένο, οι άλλοι.

Αριθμητικά

Λέξεις που σχετίζονται με αριθμούς. Μπορούν να δείχνουν ποσότητα (τέσσερα τετράδια), σειρά (τέταρτος), πόσα μέρη έχει κάτι (τετραπλός), πόσες φορές μεγαλύτερο είναι (τετραπλάσιος) ή μια ομάδα μονάδων (τετράδα).

Αριθμός

Γραμματικό χαρακτηριστικό που δείχνει αν εννοούμε ένα ή περισσότερα πρόσωπα ή πράγματα: η εικόνα – οι εικόνες. Ο ενικός και ο πληθυντικός είναι οι δύο αριθμοί της νέας ελληνικής.

Αύξηση

Συλλαβή, συνήθως έ- ή ή-, που εμφανίζεται στην αρχή ορισμένων ρηματικών τύπων του παρελθόντος: έπαιζα, ήξερα.

Γένος

Γραμματικό χαρακτηριστικό που χωρίζει τις ονοματικές λέξεις σε αρσενικές, θηλυκές και ουδέτερες: ο όμορφος κήπος, η όμορφη αυλή, το όμορφο πάρκο. Γένος έχουν τα άρθρα, τα ουσιαστικά, τα επίθετα, πολλές αντωνυμίες και αριθμητικά, καθώς και οι κλιτές μετοχές.

Έγκλιση

Η μορφή του ρήματος που δείχνει πώς παρουσιάζουμε μια πράξη: ως πραγματική (διαβάζει), ως επιθυμητή ή αβέβαιη (να διαβάσει) ή ως προσταγή (διάβασε). Οι βασικές εγκλίσεις είναι οριστική, υποτακτική και προστακτική.

Εξαρτημένος

Ρηματικός τύπος που παρουσιάζει μια πράξη συνοπτικά και χρειάζεται μια μικρή λέξη, όπως θα ή να: θα φύγω, να φύγω. Ο άκλιτος τύπος του συνδυάζεται με το έχω για πράξη που έχει ολοκληρωθεί: έχω φύγει.

Επίθετο

Κλιτή λέξη που δίνει μια ιδιότητα σε ουσιαστικό και συμφωνεί μαζί του στο γένος, στον αριθμό και στην πτώση: δροσερός αέρας, δροσερή μέρα, δροσερό νερό.

Επίρρημα

Άκλιτη λέξη που δίνει πληροφορίες, συνήθως για το ρήμα: πού, πότε, πώς ή πόσο γίνεται κάτι. Στο «Η Λίνα μίλησε σιγά χθες εδώ», οι έντονες λέξεις είναι επιρρήματα.

Επιφώνημα

Άκλιτη λέξη με την οποία εκφράζουμε αυθόρμητα συναίσθημα ή αντίδραση: Ωχ! Ξέχασα την ομπρέλα μου.

Ευθύς λόγος

Τα λόγια ενός προσώπου όπως ειπώθηκαν. Παράδειγμα: Η Νίκη είπε: «Θα έρθω νωρίς».

Θέμα

Το μέρος της λέξης που μένει σταθερό όταν αλλάζει η κατάληξή της: **μαθητ-**ής, **μαθητ-**ές.

Κατάληξη

Το μέρος στο τέλος της λέξης που αλλάζει κατά την κλίση: μαθητ**-ής**, μαθητ**-ές**.

Κατηγορούμενο

Λέξη ή φράση που, μαζί με ένα συνδετικό ρήμα όπως το είμαι ή το γίνομαι, αποδίδει ιδιότητα ή ταυτότητα στο υποκείμενο: «Ο ουρανός είναι συννεφιασμένος»· «Η αδερφή μου έγινε μηχανικός».

Κειμενικός δείκτης

Λέξη ή φράση που βοηθά να καταλάβουμε πώς συνδέονται οι ιδέες ενός κειμένου. Στο «Έβρεχε δυνατά. Γι’ αυτό μείναμε μέσα», ο δείκτης δείχνει αποτέλεσμα.

Κυριολεξία

Η χρήση μιας λέξης με την άμεση, συνηθισμένη σημασία της: «Το ποτήρι είναι γεμάτο νερό».

Λεκτικές πράξεις

Πράξεις που πραγματοποιούμε λέγοντας κάτι, όπως υπόσχεση, συγγνώμη ή πρόσκληση. Με το «Σου υπόσχομαι ότι θα βοηθήσω» δίνουμε μια υπόσχεση.

Μεταφορά

Η χρήση μιας λέξης με διαφορετική, σχετική σημασία για να εκφραστούμε πιο ζωντανά: «Η γιαγιά έχει χρυσή καρδιά» σημαίνει πως είναι πολύ καλή, όχι πως η καρδιά της είναι από χρυσό.

Μετοχές

Λέξεις που προέρχονται από ρήματα. Οι κλιτές μετοχές αλλάζουν μορφή, όπως βαμμένος – βαμμένη – βαμμένο. Οι άκλιτες τελειώνουν σε -οντας ή -ώντας, όπως τρέχοντας και μιλώντας.

Μόρια

Μικρές άκλιτες λέξεις που βοηθούν να σχηματίσουμε νοήματα ή ρηματικούς τύπους: θα ταξιδέψουμε, να προσέχεις.

Ομώνυμα

Λέξεις που ακούγονται ίδιες αλλά έχουν διαφορετικές σημασίες: τείχος (τοίχος οχύρωσης) και τοίχος (πλευρά κτιρίου).

Ουσιαστικό

Κλιτή λέξη που ονομάζει πρόσωπο (γιατρός), ζώο (δελφίνι), τόπο (νησί), πράγμα (ρολόι), ενέργεια (περπάτημα), κατάσταση (ησυχία) ή ιδιότητα (ευγένεια).

Παραθετικά

Οι μορφές επιθέτων και επιρρημάτων που χρησιμοποιούμε για σύγκριση: ψηλότερος, ο πιο ψηλός· γρηγορότερα, γρηγορότατα. Ονομάζονται συγκριτικός και υπερθετικός βαθμός.

Πλάγιος λόγος

Τα λόγια κάποιου όπως τα μεταφέρει ένα άλλο πρόσωπο: Η Νίκη είπε ότι θα έρθει νωρίς.

Ποιόν ενεργείας

Ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε την εξέλιξη μιας πράξης. Μπορεί να τη βλέπουμε ως συνεχιζόμενη ή επαναλαμβανόμενη (θα διαβάζω), συνοπτικά, χωρίς να δείχνουμε διάρκεια (θα διαβάσω), ή ως ολοκληρωμένη (έχω διαβάσει).

Πολύσημη λέξη

Μία λέξη με περισσότερες από μία σχετικές σημασίες: φύλλο δέντρου και φύλλο χαρτιού. Οι σημασίες συνδέονται επειδή και τα δύο είναι λεπτά και πλατιά.

Πρόθεση

Μικρή άκλιτη λέξη που συνδυάζεται με ονοματική φράση για να δείξει σχέση, όπως τόπο, χρόνο, τρόπο ή προέλευση: σε ένα χωριό, για μία ώρα, με χαρά, από το νησί. Προθέσεις συμμετέχουν και στον σχηματισμό λέξεων, όπως το συν- στο συνδέω.

Πρόταση

Σύνολο λέξεων με ρήμα και ολοκληρωμένο νόημα: «Τα παιδιά γελούν». Μια πρόταση μπορεί να αποτελείται και από λίγες λέξεις: «Ξημέρωσε».

Πτώση

Μορφή μιας κλιτής ονοματικής λέξης που δείχνει τον ρόλο της στην πρόταση. Στο «Η φίλη χαιρέτησε τη δασκάλα», η «φίλη» είναι σε ονομαστική και η «δασκάλα» σε αιτιατική. Οι πτώσεις είναι ονομαστική, γενική, αιτιατική και κλητική.

Ρήμα

Κλιτή λέξη που εκφράζει πράξη, γεγονός ή κατάσταση και αποτελεί τον πυρήνα της πρότασης: «Ο σκύλος κοιμάται».

Σύνδεσμος

Άκλιτη λέξη που ενώνει λέξεις, φράσεις ή προτάσεις: «τσάι και μέλι»· «Ήθελα να βγω, αλλά έβρεχε».

Συνώνυμα

Διαφορετικές λέξεις με ίδια ή πολύ κοντινή σημασία: όμορφος – ωραίος. Δεν ταιριάζουν πάντα σε κάθε πρόταση με ακριβώς τον ίδιο τρόπο.

Τόνος

Το σημαδάκι πάνω από το φωνήεν της συλλαβής που τονίζεται: ποδήλατο. Η θέση του μπορεί να ξεχωρίζει λέξεις, όπως πότε και ποτέ.

Υποκείμενο

Η λέξη ή η ονοματική φράση σε ονομαστική για την οποία μιλά το ρήμα. Με ενεργητικό ρήμα μπορεί να κάνει την πράξη: «Ο Πέτρος έσπασε το ποτήρι». Με παθητικό ρήμα μπορεί να τη δέχεται: «Το ποτήρι έσπασε από τον Πέτρο».

Φθόγγοι

Οι ήχοι με τους οποίους προφέρουμε τις λέξεις. Το φως αρχίζει με τον φθόγγο [φ]. Ο φθόγγος είναι ήχος, ενώ το γράμμα είναι γραπτό σύμβολο.

Φράση

Ομάδα λέξεων που λειτουργεί ως σύνολο μέσα σε μια πρόταση: το μικρό γατάκι. Μόνη της δεν αποτελεί απαραίτητα ολοκληρωμένη πρόταση.

Φωνήματα

Φθόγγοι που, όταν αλλάζουν θέση ο ένας με τον άλλον, μπορούν να αλλάξουν τη σημασία μιας λέξης. Στα πόνος – τόνος, η αλλαγή του [π] σε [τ] δίνει άλλη λέξη.

Χρονική βαθμίδα

Το χρονικό επίπεδο στο οποίο τοποθετούμε την πράξη του ρήματος: παρελθόν (έπαιξα), παρόν (παίζω), μέλλον (θα παίξω).

Χρόνος

Η μορφή του ρήματος που συνδυάζει χρονική βαθμίδα και ποιόν ενεργείας. Για παράδειγμα, ο ενεστώτας «γράφω» τοποθετεί την πράξη στο παρόν και τη δείχνει σε εξέλιξη ή ως συνήθεια· ο αόριστος «έγραψα» την τοποθετεί στο παρελθόν και τη βλέπει συνοπτικά.