18.4 Πολύσημα 🔎
Μία λέξη, περισσότερες σημασίες
Μια λέξη είναι πολύσημη όταν τη χρησιμοποιούμε με δύο ή περισσότερες σχετικές σημασίες. Για να καταλάβουμε ποια σημασία έχει κάθε φορά, διαβάζουμε ολόκληρη την πρόταση και προσέχουμε τις λέξεις γύρω της.
Δες τη λέξη χείλος:
- «Το παιδί δάγκωσε το χείλος του»: μέρος του προσώπου.
- «Γέμισα το ποτήρι ως το χείλος»: η άκρη του ποτηριού.
- «Σταθήκαμε μακριά από το χείλος του γκρεμού»: η άκρη του γκρεμού.
Και στις τρεις περιπτώσεις μιλάμε για μια άκρη. Η σημασία αλλάζει ανάλογα με αυτό που περιγράφουμε, αλλά οι σημασίες έχουν κοινό στοιχείο.
Πώς αποκτά μια λέξη νέα σημασία
Συχνά μια νέα σημασία γεννιέται από μεταφορά. Το πόδι είναι κανονικά μέρος του σώματος. Λέμε όμως και «το πόδι του τραπεζιού», επειδή αυτό στηρίζει το τραπέζι, όπως τα πόδια στηρίζουν το σώμα μας.
Η λέξη πρόσωπο μπορεί να δηλώνει το πρόσωπο ενός ανθρώπου αλλά και την μπροστινή όψη ενός κτιρίου. Στη γραμματική μιλάμε επίσης για πρώτο, δεύτερο και τρίτο πρόσωπο, ανάλογα με το ποιος μιλά, σε ποιον μιλά ή για ποιον γίνεται λόγος.
Η λέξη μεγάλος αλλάζει επίσης σημασία με τα συμφραζόμενα: «μεγάλο ζώο» σημαίνει μεγαλόσωμο, «μεγάλος άνθρωπος» μπορεί να σημαίνει ηλικιωμένο και «μεγάλος επιστήμονας» σημαίνει σπουδαίο. Τα συμφραζόμενα μας οδηγούν στην κατάλληλη ερμηνεία.
Πολύσημα και ομώνυμα
Στα πολύσημα, οι διαφορετικές σημασίες της ίδιας λέξης έχουν κάποια σχέση: «χείλος του ανθρώπου» και «χείλος του ποτηριού» παραπέμπουν σε άκρη. Στα ομώνυμα, λέξεις που προφέρονται το ίδιο έχουν διαφορετικές, άσχετες σημασίες. Το ίδιο άκουσμα, λοιπόν, δεν αρκεί για να πούμε ότι μια λέξη είναι πολύσημη· ψάχνουμε και τη σχέση ανάμεσα στις σημασίες.
Όταν συναντάς μια γνωστή λέξη με ασυνήθιστη σημασία, αναρωτήσου: Τι εννοεί εδώ; Ποια ομοιότητα συνδέει αυτή τη σημασία με την πιο γνωστή; Έτσι μπορείς να εξηγήσεις τη σημασία της μέσα στη συγκεκριμένη πρόταση.