18.3 Ομώνυμα – Παρώνυμα 🔊

Η προφορά μιας λέξης μάς βοηθά να την αναγνωρίσουμε, αλλά δεν μας λέει πάντα πώς γράφεται ή τι σημαίνει. Γι’ αυτό προσέχουμε και τα συμφραζόμενα: η ίδια ή σχεδόν ίδια ακολουθία ήχων μπορεί να κρύβει διαφορετικές λέξεις.

Ομώνυμα: ίδια προφορά, άλλη σημασία

Ομώνυμα είναι λέξεις που ακούγονται το ίδιο, ενώ σημαίνουν διαφορετικά πράγματα. Πολλά ομώνυμα γράφονται διαφορετικά. Όταν τα ακούμε, καταλαβαίνουμε ποια λέξη εννοείται από ολόκληρη την πρόταση· όταν τα γράφουμε, διαλέγουμε την ορθογραφία που ταιριάζει στη σημασία.

Ίδια προφορά	Διαφορετικές σημασίες και χρήσεις
σύκο – σήκω	Έκοψα ένα σύκο από το δέντρο. / Σήκω από την καρέκλα.
λίρα – λύρα	Βρήκα μια παλιά λίρα, δηλαδή νόμισμα. / Άκουσα τη λύρα, το μουσικό όργανο.
κλείνω – κλίνω	Κλείνω το παράθυρο. / Κλίνω το ρήμα «γράφω».
τοίχος – τείχος	Βάψαμε τον τοίχο του δωματίου. / Το κάστρο είχε ψηλό τείχος.
φύλλο – φύλο	Έπεσε ένα φύλλο από το δέντρο. / Στη φόρμα υπάρχει πεδίο για το φύλο.
κλίμα – κλήμα	Το κλίμα του νησιού είναι ήπιο. / Το κλήμα έδωσε σταφύλια.

Άλλα ομώνυμα είναι τα δανεικός – δανικός (που δίνεται ως δάνειο / από τη Δανία), διάλειμμα – διάλυμα (παύση / υγρό με διαλυμένη ουσία), κριτικός – κρητικός (αυτός που κρίνει / από την Κρήτη), λιμός – λοιμός (μεγάλη πείνα / μεταδοτική ασθένεια), ψηλός – ψιλός (με μεγάλο ύψος / λεπτός ή μικρός), εφορία – ευφορία (οικονομική υπηρεσία / αίσθημα χαράς ή πλούσια παραγωγή). Το πήρα (από το «παίρνω») ακούγεται όπως η πείρα (εμπειρία). Ακόμη και όταν η γραφή είναι ίδια, όπως στο ο όρος μιας συμφωνίας και το όρος που είναι βουνό, η σημασία αλλάζει.

Το νόημα δείχνει τη γραφή

Ένα φύλλο μπορεί να είναι πάνω σε δέντρο ή μέσα σε τετράδιο. Το φύλο δηλώνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Η σωστή επιλογή φαίνεται από το νόημα της πρότασης.

Παρώνυμα: παρόμοια προφορά, άλλη σημασία

Παρώνυμα είναι λέξεις που μοιάζουν στον ήχο, χωρίς να προφέρονται ακριβώς το ίδιο. Η μικρή διαφορά μπορεί να είναι ένας ήχος, μια συλλαβή ή η θέση του τόνου. Και εδώ η σημασία καθορίζει ποια λέξη χρειαζόμαστε.

Παρώνυμα	Διαφορετικές σημασίες και χρήσεις
αμυγδαλιές – αμυγδαλές	Οι αμυγδαλιές είναι δέντρα που άνθισαν. / Με πονούν οι αμυγδαλές στον λαιμό.
αμαρτωλός – αρματολός	Ο αμαρτωλός έχει κάνει αμαρτίες. / Ο αρματολός ήταν ένοπλος αγωνιστής παλαιότερων χρόνων.
εγκληματώ – εγκλιματίζω	Όποιος εγκληματεί διαπράττει έγκλημα. / Ο δάσκαλος εγκλιματίζει το νέο παιδί στην τάξη, βοηθώντας το να προσαρμοστεί.
Ινδός – Ινδιάνος	Ένας Ινδός κατάγεται από την Ινδία. / Ένας Ινδιάνος είναι ιθαγενής της Αμερικής.
στερώ – υστερώ	Δεν θέλω να σου στερώ τη χαρά. / Υστερώ ακόμη στην ορθογραφία, δηλαδή μένω πίσω.
στήλη – στύλος	Διάβασα τη δεξιά στήλη του πίνακα. / Ο στύλος, η κολόνα, στηρίζει τη στέγη.
σφήκα – σφίγγα	Μια σφήκα πέταξε κοντά μου. / Η Σφίγγα είναι πλάσμα της μυθολογίας.
τεχνικός – τεχνητός	Ο τεχνικός επισκεύασε τον υπολογιστή. / Η λίμνη είναι τεχνητή, φτιαγμένη από ανθρώπους.

Μην αρκείσαι στο ότι οι λέξεις μοιάζουν

Τα παρώνυμα δεν είναι δύο γραφές της ίδιας λέξης. Το τεχνικός και το τεχνητός, για παράδειγμα, έχουν διαφορετική σημασία. Διάβασε ολόκληρη την πρόταση πριν επιλέξεις.

Τονικά παρώνυμα: πρόσεξε τον τόνο

Σε ορισμένα παρώνυμα η θέση του τόνου βοηθά ιδιαίτερα να ξεχωρίσουμε τη σημασία. Λέγονται τονικά παρώνυμα. Μερικά έχουν ακριβώς τα ίδια γράμματα και αλλάζει μόνο ο τόνος· άλλα διαφέρουν και σε γράμματα ή ήχους.

Λέξεις	Πώς ξεχωρίζουν
νόμος – νομός	Ο νόμος είναι κανόνας του κράτους· ο νομός είναι παλαιότερη διοικητική διαίρεση της χώρας.
γέρος – γερός	Ο γέρος είναι ηλικιωμένος· ο γερός είναι δυνατός ή υγιής.
γέρνω – γερνώ	Γέρνω το σώμα μου προς τα εμπρός· γερνώ καθώς περνούν τα χρόνια.
χώρος – χορός	Ο χώρος είναι ένα μέρος· ο χορός είναι κίνηση με ρυθμό.
παίρνω – περνώ	Παίρνω κάτι στα χέρια μου· περνώ από ένα σημείο.
πίνω – πεινώ	Πίνω νερό· πεινώ όταν χρειάζομαι φαγητό.
σχολείο – σχόλιο	Πηγαίνω στο σχολείο· γράφω ένα σχόλιο.

Ο τόνος δεν είναι πάντα η μόνη διαφορά

Στο νόμος – νομός αλλάζει μόνο η θέση του τόνου. Στο παίρνω – περνώ αλλάζουν και γράμματα. Γι’ αυτό ελέγχουμε μαζί προφορά, τόνο, γραφή και σημασία.

Για να διαλέξεις σωστά μια λέξη, ρώτησε: «Τι θέλω να πω εδώ;». Αν δύο λέξεις ακούγονται ακριβώς ίδιες, έλεγξε τη σημασία τους για να ξεχωρίσεις τα ομώνυμα. Αν ακούγονται μόνο παρόμοιες, πρόσεξε τη μικρή διαφορά στην προφορά και στον τόνο: μπορεί να είναι παρώνυμα.