18.1 Κυριολεξία – Μεταφορά 🦊
Μια λέξη μπορεί να δηλώνει κάτι ακριβώς όπως είναι ή να μας βοηθά να καταλάβουμε κάτι άλλο. Η σημασία της φαίνεται από ολόκληρη τη φράση όπου βρίσκεται.
Όταν οι λέξεις έχουν την πραγματική τους σημασία
Κυριολεξία έχουμε όταν η λέξη δηλώνει αυτό που ονομάζει πραγματικά. Στην πρόταση «Η γάτα σκαρφάλωσε στο δέντρο», η γάτα είναι ζώο και το δέντρο είναι φυτό. Οι λέξεις χρησιμοποιούνται κυριολεκτικά.
Η κυριολεξία δεν αφορά μόνο τα ουσιαστικά. Μπορεί να αφορά ένα επίθετο («κρύο νερό»), ένα ρήμα («άνοιξε την πόρτα»), ένα επίρρημα («το πουλί πέταξε ψηλά») ή μια μετοχή («δεμένα κορδόνια»). Σε κάθε περίπτωση περιγράφουμε αυτό που συμβαίνει ή υπάρχει στην πραγματικότητα.
Όταν μια σημασία μεταφέρεται
Μεταφορά έχουμε όταν χρησιμοποιούμε μια λέξη για κάτι διαφορετικό από αυτό που ονομάζει κυριολεκτικά. Η νέα σημασία δεν είναι τυχαία: κρατά κάποια σχέση με την πραγματική σημασία της λέξης.
Για παράδειγμα, «Το ποτάμι κυλά» σημαίνει ότι το νερό κινείται. Στη φράση «Ο χρόνος κυλά», δεν κινείται νερό· σκεφτόμαστε το πέρασμα του χρόνου σαν συνεχή κίνηση. Αυτή η ομοιότητα δημιουργεί τη μεταφορά.
| Λέξη | Κυριολεκτική χρήση | Μεταφορική χρήση | Τι μεταφέρεται; |
|---|---|---|---|
| ρίζα | Οι ρίζες του δέντρου απλώνονται στο χώμα. | Βρήκαμε τη ρίζα του προβλήματος. | Η ρίζα είναι η αρχή ή η αιτία από την οποία ξεκινά κάτι. |
| βαρύς | Κουβαλώ μια βαριά βαλίτσα. | Άκουσε μια βαριά είδηση. | Το μεγάλο βάρος γίνεται έντονη στενοχώρια. |
| άνοιξε | Άνοιξε το παράθυρο. | Η συζήτηση άνοιξε νέους δρόμους. | Το άνοιγμα γίνεται δυνατότητα για νέες ιδέες. |
| χαμηλά | Το αεροπλάνο πετούσε χαμηλά. | Με τη συμπεριφορά του έπεσε πολύ χαμηλά. | Το μικρό ύψος γίνεται αρνητική κρίση για τη συμπεριφορά. |
| δεμένη | Η κορδέλα είναι δεμένη στο κουτί. | Η ομάδα είναι πολύ δεμένη. | Το φυσικό δέσιμο γίνεται στενή σχέση ανάμεσα σε ανθρώπους. |
Έτσι, ουσιαστικά, επίθετα, ρήματα, επιρρήματα και μετοχές μπορούν να χρησιμοποιηθούν είτε κυριολεκτικά είτε μεταφορικά.
Όταν λέμε «Οι ιδέες του άνθισαν», φανταζόμαστε τις ιδέες σαν λουλούδια που ανοίγουν. Η εικόνα βοηθά να καταλάβουμε ότι οι ιδέες αναπτύχθηκαν και έγιναν περισσότερες.
Πώς ξεχωρίζω την κυριολεξία από τη μεταφορά;
Διαβάζω ολόκληρη την πρόταση και αναρωτιέμαι:
- Θα μπορούσε να συμβαίνει ακριβώς αυτό που λένε οι λέξεις; Αν λέμε «Το παιδί κρατά ένα κλειδί», το κλειδί είναι αντικείμενο που μπορεί να κρατήσει: έχουμε κυριολεξία.
- Χρησιμοποιείται μια λέξη για να περιγράψει κάτι άλλο; Στη φράση «Η επιμονή είναι το κλειδί της επιτυχίας», το κλειδί δεν είναι αντικείμενο· σημαίνει αυτό που βοηθά να πετύχουμε τον στόχο μας: έχουμε μεταφορά.
- Ποια σχέση ενώνει τις δύο σημασίες; Το πραγματικό κλειδί ανοίγει μια κλειδαριά· η επιμονή μάς «ανοίγει» τον δρόμο προς έναν στόχο.
Δεν χαρακτηρίζουμε μια λέξη κυριολεκτική ή μεταφορική αν δεν δούμε πού χρησιμοποιείται. «Το χέρι μου πάγωσε» μπορεί να αναφέρεται στο κρύο. «Πάγωσα από τον φόβο» σημαίνει ότι έμεινα ακίνητος από την τρομάρα μου. Η υπόλοιπη πρόταση δείχνει τι εννοούμε.
Η μεταφορά κάνει τον λόγο πιο ζωντανό και παραστατικό. Για να την καταλάβουμε, βρίσκουμε πρώτα την πραγματική σημασία της λέξης και έπειτα τη σχέση της με τη νέα σημασία μέσα στην πρόταση.