17.2 Σύνθεση 🧩
Πώς φτιάχνεται μια σύνθετη λέξη
Όταν ενώνουμε δύο λέξεις για να δημιουργήσουμε μια καινούρια, κάνουμε σύνθεση. Η νέα λέξη λέγεται σύνθετη ή σύνθετο. Για παράδειγμα, άνεμος + μύλος → ανεμόμυλος. Η πρώτη λέξη είναι το α΄ συνθετικό και η δεύτερη το β΄ συνθετικό.
Τα συνθετικά δεν διατηρούν πάντα ολόκληρη τη μορφή ή τον τόνο τους μέσα στη νέα λέξη. Για να καταλάβουμε ένα σύνθετο, εξετάζουμε και τις δύο λέξεις από τις οποίες σχηματίστηκε και τη σημασία που αποκτά όταν ενώνονται.
Η λέξη χιονοσκέπαστος μάς βοηθά να φανταστούμε αμέσως κάτι που το έχει σκεπάσει το χιόνι. Με τη σύνθεση μπορούμε να εκφράσουμε μια ολόκληρη ιδέα με μία λέξη.
Τι σημαίνουν τα σύνθετα;
Ανάλογα με τη σχέση ανάμεσα στα συνθετικά τους, ξεχωρίζουμε τέσσερα βασικά είδη:
| Είδος | Πώς το αναγνωρίζω | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Παρατακτικό | Τα δύο συνθετικά έχουν ισότιμη θέση· ανάμεσά τους ταιριάζει το και. | μπαινοβγαίνω = μπαίνω και βγαίνω· αλατοπίπερο = αλάτι και πιπέρι |
| Κτητικό | Δηλώνει κάποιον ή κάτι που έχει το γνώρισμα που περιγράφουν τα συνθετικά. | γαλανομάτης = αυτός που έχει γαλανά μάτια· ασπρομάλλης = αυτός που έχει άσπρα μαλλιά |
| Προσδιοριστικό | Το α΄ συνθετικό προσδιορίζει ή διευκρινίζει το β΄. | μαυροπίνακας = μαύρος πίνακας· ξαναγράφω = γράφω ξανά |
| Αντικειμενικό | Το ένα συνθετικό εκφράζει μια πράξη και το άλλο είναι αυτό στο οποίο στρέφεται η πράξη, δηλαδή το αντικείμενό της. | βιβλιοπώλης = αυτός που πουλά βιβλία· ψαροφάγος = αυτός που τρώει ψάρια |
Στα κτητικά αναζητούμε την ιδέα «έχει»: ο γαλανομάτης έχει γαλανά μάτια. Στα αντικειμενικά αναζητούμε μια πράξη και ρωτάμε «τι;»: ο βιβλιοπώλης πουλά τι; βιβλία. Αυτή η ερώτηση βοηθά να ξεχωρίσουμε τα δύο είδη.
Το αλατοπίπερο σημαίνει «αλάτι και πιπέρι», άρα είναι παρατακτικό. Ο μαυροπίνακας είναι «μαύρος πίνακας», όχι «μαύρος και πίνακας», άρα είναι προσδιοριστικό.
Από ποια μέρη του λόγου σχηματίζονται;
Στη σύνθεση μπορούν να συμμετέχουν λέξεις από πολλά μέρη του λόγου. Το α΄ συνθετικό μπορεί, για παράδειγμα, να είναι:
| Μέρος του λόγου | Παράδειγμα |
|---|---|
| Ουσιαστικό | πέτρα + χτίζω → πετροχτίζω |
| Επίθετο | γλυκός + ξινός → γλυκόξινος |
| Αριθμητικό | τρία + κύκλος → τρίκυκλο |
| Ρήμα | μπαίνω + βγαίνω → μπαινοβγαίνω |
| Επίρρημα | ξανά + γράφω → ξαναγράφω |
Το β΄ συνθετικό μπορεί επίσης να ανήκει σε διαφορετικά μέρη του λόγου:
| Μέρος του λόγου | Παράδειγμα |
|---|---|
| Ουσιαστικό | ανεμόμυλος (άνεμος + μύλος) |
| Επίθετο | σκουροπράσινος (σκούρος + πράσινος) |
| Ρήμα | σιγοτραγουδώ (σιγά + τραγουδώ) |
| Κλιτή μετοχή | χιονοσκεπασμένος (χιόνι + σκεπασμένος) |
Η κλιτή μετοχή στο τελευταίο παράδειγμα αλλάζει μορφή ανάλογα με το γένος και τον αριθμό: χιονοσκεπασμένος δρόμος, χιονοσκεπασμένη πλαγιά, χιονοσκεπασμένα βουνά.
Πώς ενώνονται και γράφονται τα συνθετικά;
Όταν το α΄ συνθετικό είναι κλιτή λέξη, πολύ συχνά τα δύο συνθετικά ενώνονται με το συνδετικό φωνήεν -ο-. Αυτό το -ο- δεν είναι από μόνο του λέξη και δεν προέρχεται από κάποιο από τα δύο συνθετικά:
- νύχτα + φύλακας → νυχτ-ο-φύλακας
- μαύρος + μάτι → μαυρ-ο-μάτης
- μπαίνω + βγαίνω → μπαιν-ο-βγαίνω
Οι παύλες εδώ δείχνουν τα μέρη της λέξης. Στην κανονική γραφή γράφουμε νυχτοφύλακας, μαυρομάτης, μπαινοβγαίνω: κάθε σύνθετο ως μία λέξη.
Το συνδετικό -ο- μερικές φορές χάνεται, όπως στο άγριος + άλογο → αγριάλογο. Επίσης, αν το α΄ συνθετικό τελειώνει ήδη σε -ο, δεν γράφουμε δύο ο: νερό + μύλος → νερόμυλος. Παρατηρούμε την πραγματική μορφή της νέας λέξης και δεν κολλάμε μηχανικά τις δύο αρχικές λέξεις.
Σύνθετα με προθέσεις και πολυλεκτικά σύνθετα
Μερικές προθέσεις συνδυάζονται με ουσιαστικά, επίθετα, ρήματα ή επιρρήματα για να σχηματίσουν νέες λέξεις. Παραδείγματα είναι αντιήρωας, καταπράσινος, συνεργάζομαι και προχτές. Οι λέξεις αυτού του τύπου μοιάζουν άλλοτε με παράγωγες και άλλοτε με σύνθετες.
Υπάρχουν ακόμη τα πολυλεκτικά σύνθετα. Αυτά μοιάζουν με ολόκληρες ονοματικές φράσεις και αποτελούνται από περισσότερες από μία χωριστές λέξεις, όπως μηχανή αναζήτησης, δελτίο καιρού και πρώτες βοήθειες. Παρότι τα μέρη τους γράφονται χωριστά, μαζί ονομάζουν μία συγκεκριμένη έννοια.
Το νυχτοφύλακας είναι μία ενιαία σύνθετη λέξη. Οι πρώτες βοήθειες είναι πολυλεκτικό σύνθετο και γράφονται ως δύο χωριστές λέξεις. Η κοινή τους σημασία δεν σημαίνει ότι πρέπει να τις ενώσουμε ορθογραφικά.