17.1 Παραγωγή 🌱
Από μια λέξη μπορούμε να φτιάξουμε μια άλλη, προσθέτοντας ένα κομμάτι στην αρχή ή στο τέλος της. Έτσι δημιουργούμε λέξεις που έχουν συγγενική σημασία: κήπος → κηπουρός, γράφω → ξαναγράφω. Αυτή η διαδικασία λέγεται παραγωγή. Η λέξη από την οποία ξεκινάμε λέγεται αρχική λέξη και η νέα λέξη παράγωγη.
Το κομμάτι που μπαίνει μπροστά λέγεται πρόθημα· το κομμάτι που μπαίνει στο τέλος λέγεται παραγωγική κατάληξη. Η νέα λέξη μπορεί να ανήκει σε άλλο μέρος του λόγου από την αρχική: από το ουσιαστικό κήπος φτιάχνουμε το ουσιαστικό κηπουρός, ενώ από το επίθετο καθαρός φτιάχνουμε το ρήμα καθαρίζω.
Από το χρώμα σχηματίζονται λέξεις όπως χρωματίζω και χρωματιστός. Δεν χρειάζεται να μαθαίνουμε κάθε λέξη χωριστά: όταν αναγνωρίζουμε το κοινό τους μέρος, καταλαβαίνουμε ευκολότερα τη σημασία τους.
Α. Παράγωγα ρήματα
Πολλά ρήματα σχηματίζονται από ουσιαστικά ή επίθετα. Μια κατάληξη μάς βοηθά να δηλώσουμε μια πράξη ή μια αλλαγή: βουτύρο → βουτυρώνω (βάζω βούτυρο), καθαρός → καθαρίζω (κάνω κάτι καθαρό), φαρδύς → φαρδαίνω (γίνομαι ή κάνω κάτι πιο φαρδύ). Ανάλογα με τη λέξη, συναντούμε καταλήξεις όπως -ίζω, -εύω, -άζω, -ώνω και -αίνω.
Παράγωγα ρήματα φτιάχνονται και από άλλες κατηγορίες λέξεων:
| Αρχική λέξη | Νέο ρήμα | Τι δείχνει |
|---|---|---|
| ρήμα: διαβάζω | ξαναδιαβάζω | Κάνω την πράξη άλλη μια φορά. |
| ρήμα: κουράζω | ξεκουράζω | Απαλλάσσω κάποιον από την κούραση. |
| επίρρημα: ψηλά | ψηλώνω | Γίνομαι πιο ψηλός. |
| επίρρημα: μακριά | μακραίνω | Γίνομαι ή κάνω κάτι πιο μακρύ. |
Τα επιρρήματα είναι άκλιτες λέξεις. Στην παραγωγή ρημάτων μπορούν να χρησιμεύσουν και άλλες άκλιτες λέξεις, όπως επιφωνήματα.
Β. Παράγωγα ουσιαστικά
Ουσιαστικά από ρήματα
Από ένα ρήμα μπορούμε να φτιάξουμε ουσιαστικό που ονομάζει ποιος κάνει κάτι, την πράξη ή το αποτέλεσμά της, ή το μέσο και τον τόπο όπου γίνεται η πράξη.
| Τι ονομάζει το ουσιαστικό | Παράδειγμα |
|---|---|
| Πρόσωπο που ενεργεί | χορεύω → χορευτής |
| Πράξη ή αποτέλεσμά της | σκάβω → σκάψιμο, χτίζω → χτίσιμο |
| Μέσο ή τόπο μιας πράξης | πλένω → πλυντήριο |
Ουσιαστικά από ουσιαστικά
Μια παραγωγική κατάληξη μπορεί να αλλάξει το μέγεθος που φανταζόμαστε, τη σχέση με έναν τόπο ή άλλο στοιχείο της σημασίας.
Υποκοριστικά. Δηλώνουν ότι κάτι είναι μικρό ή ότι το βλέπουμε με αγάπη και οικειότητα: σπίτι → σπιτάκι, κόρη → κορούλα. Συνηθισμένες καταλήξεις είναι -άκι, -ίτσα, -άκος, -άκης, -ούλα, -ούλης, -ούλι, -ούδα, -ούδι. Για παράδειγμα: καρέκλα → καρεκλίτσα, σκύλος → σκυλάκος, Γιάννης → Γιαννάκης, παππούς → παππούλης, παιδί → παιδούλι, κορίτσι → κοριτσούδα, αγόρι → αγορούδι.
Μεγεθυντικά. Δηλώνουν κάτι πολύ μεγάλο ή παρουσιάζουν ένα χαρακτηριστικό ως έντονο: κεφάλι → κεφάλα, σπίτι → σπιτάρα, μύτη → μυταράς, σκύλος → σκύλαρος. Οι καταλήξεις τους είναι -α, -άρα, -αράς, -αρος. Η λέξη μυταράς ονομάζει άνθρωπο με μεγάλη μύτη· το παράγωγο δεν ονομάζει πάντοτε απλώς ένα μεγαλύτερο αντικείμενο.
Περιεκτικά. Δηλώνουν έναν τόπο όπου υπάρχουν πολλά όμοια πράγματα: άμμος → αμμουδιά, πορτοκαλιά → πορτοκαλεώνας, καλάμι → καλαμιώνας. Οι καταλήξεις που συναντούμε είναι -ια, -ώνας, -ιώνας.
Τοπικά. Δηλώνουν έναν τόπο που σχετίζεται με την αρχική λέξη: κουρέας → κουρείο, δήμαρχος → δημαρχείο.
Εθνικά. Ονομάζουν έναν άνθρωπο σύμφωνα με τον τόπο καταγωγής του: Κρήτη → Κρητικός, Σπάρτη → Σπαρτιάτης. Δεν έχουν μία μόνο κατάληξη· προσέχουμε τη μορφή που χρησιμοποιείται για κάθε τόπο.
Επαγγελματικά. Ονομάζουν άνθρωπο σύμφωνα με τη δουλειά του: ψάρι → ψαράς, φούρνος → φούρναρης, κήπος → κηπουρός.
Υπάρχουν και άλλα παράγωγα ουσιαστικά, με διαφορετική σημασία ανάλογα με την κατάληξη. Η -αινα μπορεί να δηλώνει γυναίκα που συνδέεται με πρόσωπο, όπως Γιώργος → Γιώργαινα. Η -ίνα σχηματίζει, μεταξύ άλλων, θηλυκό όνομα, όπως τσάρος → τσαρίνα. Η -ισμός μπορεί να ονομάζει ιδέα, κίνημα ή δραστηριότητα, όπως τουρίστας → τουρισμός. Η -ιά μπορεί να δηλώνει ιδιότητα ή κατάσταση, όπως μάγκας → μαγκιά.
Το σπιτάκι μπορεί να είναι μικρό σπίτι ή ένα σπίτι για το οποίο μιλάμε τρυφερά. Για να καταλάβουμε ακριβώς τι σημαίνει ένα παράγωγο, κοιτάζουμε και την πρόταση όπου χρησιμοποιείται.
Ουσιαστικά από επίθετα
Τα ουσιαστικά αυτά ονομάζουν συνήθως μια ιδιότητα, όχι ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ή αντικείμενο. Γι’ αυτό λέγονται αφηρημένα ουσιαστικά. Παραδείγματα: γενναίος → γενναιότητα, έξυπνος → εξυπνάδα, καλός → καλοσύνη, σκοτεινός → σκοτεινιά. Συναντούμε διαφορετικές καταλήξεις, όπως -ότητα, -μοσύνη, -σύνη, -ίλα, -α και -τητα· η μορφή εξαρτάται από την αρχική λέξη. Για παράδειγμα, φρόνιμος → φρονιμοσύνη, βαρύς → βαρύτητα και κόκκινος → κοκκινίλα.
Γ. Παράγωγα επίθετα
Τα παράγωγα επίθετα μπορούν να προέρχονται από ρήματα, ουσιαστικά, άλλα επίθετα ή επιρρήματα.
| Προέλευση | Παραδείγματα | Τι μπορεί να δηλώνει το επίθετο |
|---|---|---|
| Από ρήμα | γελώ → γελαστός, ανοίγω → ανοιχτός | Ιδιότητα ή κατάσταση που συνδέεται με την πράξη. |
| Από ουσιαστικό | πέτρα → πέτρινος, χειμώνας → χειμωνιάτικος, βροχή → βροχερός | Υλικό, εποχή ή άλλο γνώρισμα που συνδέεται με το ουσιαστικό. |
| Από επίθετο | μικρός → μικρούλης, κόκκινος → κοκκινωπός | Μικρό βαθμό, οικειότητα ή απόχρωση μιας ιδιότητας. |
| Από επίρρημα | χτες → χτεσινός, σήμερα → σημερινός | Σχέση με χρόνο ή άλλο νόημα του επιρρήματος. |
Τα ρήματα μπορούν να δώσουν επίθετα με διαφορετικές καταλήξεις: συγκινώ → συγκινητικός, θλίβω → θλιβερός, μελετώ → μελετηρός, κινώ → κινητήριος.
Τα επίθετα που παράγονται από ρήματα και τελειώνουν σε -τος λέγονται ρηματικά επίθετα, όπως γράφω → γραπτός και ανοίγω → ανοιχτός.
Από επίθετα φτιάχνουμε και νέα επίθετα με το στερητικό α(ν)-: γνωστός → άγνωστος, ικανός → ανίκανος, δυνατός → αδύνατος. Εδώ το νέο επίθετο δηλώνει ότι λείπει η ιδιότητα της αρχικής λέξης.
Το αν- του ανίκανος μπαίνει στην αρχή της λέξης. Η κατάληξη μπαίνει στο τέλος, όπως στο μικρός → μικρούλης. Και οι δύο τρόποι μπορούν να φτιάξουν παράγωγα επίθετα.
Δ. Παράγωγα επιρρήματα
Τα περισσότερα παράγωγα επιρρήματα σχηματίζονται από επίθετα, κυρίως με τις καταλήξεις -α και -ως: γρήγορος → γρήγορα, σαφής → σαφώς. Μερικές φορές υπάρχουν και οι δύο τύποι, όπως βέβαιος → βέβαια, βεβαίως. Το επίρρημα μάς λέει, για παράδειγμα, πώς γίνεται κάτι: «Μίλησε γρήγορα».
Πιο σπάνια σχηματίζονται επιρρήματα από αντωνυμίες, όπως άλλος → αλλού, ή από άλλα επιρρήματα, όπως εκεί → εκείθε. Για να αναγνωρίσουμε μια παράγωγη λέξη, αναζητούμε τη λέξη με την οποία συγγενεύει και παρατηρούμε τι νέο νόημα προσθέτει το πρόθημα ή η κατάληξή της.