- Βασική Θεωρία
Αναφορικές προτάσεις 🔗
Πώς συνδέονται με μια άλλη πρόταση
Σκέψου τις δύο προτάσεις: «Συνάντησα έναν μαθητή. Ο μαθητής κέρδισε στον διαγωνισμό.» Η ίδια λέξη επαναλαμβάνεται. Μπορούμε να ενώσουμε τις προτάσεις: «Συνάντησα έναν μαθητή που κέρδισε στον διαγωνισμό.» Το «που κέρδισε στον διαγωνισμό» είναι αναφορική πρόταση. Αναφέρεται στη λέξη «μαθητή».
Η αναφορική πρόταση είναι εξαρτημένη. Συνήθως ακολουθεί κοντά στη λέξη ή στη φράση που εξηγεί. Έτσι καταλαβαίνουμε εύκολα για ποιο πρόσωπο ή πράγμα μιλά: Το ποδήλατο που επισκευάσαμε δουλεύει ξανά. Η αναφορική πρόταση προσδιορίζει το ποδήλατο.
Η αναφορική λέξη παίρνει τη θέση του ονόματος που θα επαναλαμβάναμε: «Είδα ένα γατάκι. Το γατάκι κοιμόταν» → «Είδα ένα γατάκι που κοιμόταν».
Με ποιες λέξεις αρχίζουν
Οι αναφορικές προτάσεις εισάγονται με αναφορικές αντωνυμίες, όπως ο οποίος, η οποία, το οποίο, όποιος, όποια, όποιο, όσος, όση, όσο και ό,τι, καθώς και με το άκλιτο που. Το που μένει ίδιο: ο αθλητής που έτρεξε, η αθλήτρια που έτρεξε, τα παιδιά που έτρεξαν. Αντίθετα, το ο οποίος αλλάζει μορφή ανάλογα με το γένος, τον αριθμό και τον ρόλο του μέσα στην αναφορική πρόταση: ο αθλητής ο οποίος έτρεξε, η αθλήτρια την οποία χειροκροτήσαμε.
Το όποιος σημαίνει περίπου «κάθε πρόσωπο που»: Όποιος θέλει μπορεί να συμμετάσχει. Το όσος αναφέρεται σε ποσότητα: Πάρε όσα φύλλα χρειάζεσαι. Το ό,τι σημαίνει «οτιδήποτε»: Κράτησε ό,τι σου χρειάζεται. Σε αυτά τα παραδείγματα η αναφορική πρόταση δεν εξηγεί ένα ουσιαστικό που προηγείται· ολόκληρη παίρνει τη θέση ονόματος ή ονοματικής φράσης.
Το αναφορικό ό,τι έχει υποδιαστολή και σημαίνει «οτιδήποτε»: Διάβασε ό,τι σου αρέσει. Το ότι χωρίς υποδιαστολή εισάγει το περιεχόμενο μιας σκέψης ή πληροφορίας: Έμαθα ότι διαβάζεις ένα καινούριο βιβλίο.
Τι δουλειά κάνει η αναφορική πρόταση
Όταν ακολουθεί ένα ουσιαστικό, η αναφορική πρόταση λειτουργεί σαν προσδιορισμός του: Η ζωγραφιά που κρέμασες είναι πολύχρωμη. Η φράση «που κρέμασες» λέει ποια ζωγραφιά εννοούμε. Μέσα στη δική της πρόταση, η αναφορική αντωνυμία έχει και γραμματικό ρόλο. Στο «το παιδί το οποίο χαμογέλασε» είναι υποκείμενο του χαμογέλασε· στο «το παιδί το οποίο χαιρέτησα» είναι αντικείμενο του χαιρέτησα.
Μερικές αναφορικές προτάσεις παίρνουν οι ίδιες θέση υποκειμένου ή αντικειμένου. Στο «Όποιος προπονήθηκε έτρεξε στον αγώνα», το «Όποιος προπονήθηκε» είναι υποκείμενο του έτρεξε. Στο «Θα διαλέξω ό,τι μου προτείνεις», το «ό,τι μου προτείνεις» είναι αντικείμενο του διαλέξω.
| Μορφή | Παράδειγμα | Ρόλος της αναφορικής πρότασης |
|---|---|---|
| Με ουσιαστικό πριν από αυτήν | Το δέντρο που φυτέψαμε μεγάλωσε. | Προσδιορίζει το δέντρο. |
| Χωρίς ουσιαστικό πριν από αυτήν | Όποιος τελειώσει θα μας βοηθήσει. | Είναι υποκείμενο του θα βοηθήσει. |
| Χωρίς ουσιαστικό πριν από αυτήν | Αγόρασε όσα χρειάζεσαι. | Είναι αντικείμενο του αγόρασε. |
Όταν χρειάζεται πρόθεση
Αν η δεύτερη από δύο αρχικές προτάσεις έχει μια προθετική φράση, τη διατηρούμε και στην αναφορική: «Μίλησα με μια δασκάλα. Με τη δασκάλα οργανώσαμε τη γιορτή.» → «Μίλησα με μια δασκάλα με την οποία οργανώσαμε τη γιορτή.» Η πρόθεση με ανήκει στην αναφορική πρόταση και μπαίνει πριν από το την οποία. Παρόμοια: Η πόλη στην οποία μένω είναι κοντά στη θάλασσα· Το θέμα για το οποίο συζητήσαμε ήταν ενδιαφέρον.
Στο «η ομάδα με την οποία συνεργάζομαι», δεν αρκεί να βάλουμε μόνο «η οποία»: το ρήμα συνεργάζομαι συνδέεται εδώ με τη φράση «με την ομάδα». Γι’ αυτό η αναφορική χρειάζεται «με την οποία».
Πότε βάζουμε κόμμα
Μια αναφορική πρόταση μπορεί να δίνει πληροφορία απαραίτητη για να ξεχωρίσουμε ποιον ή τι εννοούμε. Τότε λέγεται προσδιοριστική αναφορική και συνήθως δεν χωρίζεται με κόμμα: Οι μαθητές που είχαν δηλώσει συμμετοχή μπήκαν στην αίθουσα. Εννοούμε τους συγκεκριμένους μαθητές που είχαν δηλώσει συμμετοχή.
Άλλοτε δίνει μια πρόσθετη πληροφορία για κάποιον ή κάτι που ήδη ξέρουμε ποιο είναι. Τότε λέγεται προσθετική αναφορική και χωρίζεται με κόμμα ή κόμματα: Η Άννα, που είχε δηλώσει συμμετοχή, μπήκε στην αίθουσα. Ξέρουμε ήδη ποια είναι η Άννα· η αναφορική προσθέτει κάτι γι’ αυτήν. Αν η πρόσθετη πληροφορία βρίσκεται στη μέση, βάζουμε κόμμα και πριν και μετά.
«Οι συμμαθητές μου που παίζουν μπάσκετ έφυγαν» σημαίνει ότι έφυγαν εκείνοι που παίζουν μπάσκετ. «Οι συμμαθητές μου, που παίζουν μπάσκετ, έφυγαν» παρουσιάζει το μπάσκετ ως πρόσθετη πληροφορία για όλους τους συμμαθητές για τους οποίους μιλάμε.