- Βασική Θεωρία
Κύριες και εξαρτημένες προτάσεις 🏠
Όταν μιλάμε ή γράφουμε, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μια πρόταση μόνη της ή να ενώσουμε περισσότερες προτάσεις. Ανάλογα με το αν μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο, τις χωρίζουμε σε κύριες και εξαρτημένες, που λέγονται και δευτερεύουσες.
Η κύρια πρόταση στέκεται μόνη της
Η κύρια πρόταση έχει αυτοτελές νόημα. Μπορούμε, λοιπόν, να την πούμε μόνη της: «Η Άννα άνοιξε το παράθυρο.» Καταλαβαίνουμε τι έγινε χωρίς να περιμένουμε συνέχεια.
Μια κύρια πρόταση μπορεί να είναι δήλωση, ερώτηση ή προτροπή: «Έφτασε το λεωφορείο.», «Έφτασε το λεωφορείο;», «Περίμενε το λεωφορείο!» Και στις τρεις περιπτώσεις η πρόταση στέκεται μόνη της.
Μην κρίνεις από το ερωτηματικό αν μια πρόταση είναι κύρια ή εξαρτημένη. Η ερώτηση «Πότε θα φύγουμε;» στέκεται μόνη της, άρα είναι κύρια.
Η εξαρτημένη πρόταση χρειάζεται μια άλλη
Η εξαρτημένη πρόταση συμπληρώνει μια άλλη πρόταση και δεν στέκεται μόνη της με το ίδιο ολοκληρωμένο νόημα. Για παράδειγμα, στο «Θα παίξουμε στην αυλή όταν τελειώσει το μάθημα», το «Θα παίξουμε στην αυλή» είναι κύρια πρόταση. Το «όταν τελειώσει το μάθημα» είναι εξαρτημένη: μας λέει πότε θα παίξουμε.
Σκέψου μια πολυκατοικία: η κύρια πρόταση μοιάζει με το ισόγειο που μπορεί να σταθεί μόνο του. Η εξαρτημένη μοιάζει με έναν επάνω όροφο που χρειάζεται στήριγμα.
Τι προσθέτει η εξαρτημένη πρόταση;
Μια εξαρτημένη μπορεί να λειτουργεί ως όρος της κύριας. Άλλοτε είναι αντικείμενο ενός ρήματος: «Η Μαρία είπε ότι θα έρθει νωρίς.» Το «ότι θα έρθει νωρίς» συμπληρώνει το είπε: τι είπε η Μαρία; «Ο δάσκαλος ρώτησε ποιος έλειπε.» Το «ποιος έλειπε» συμπληρώνει το ρώτησε: τι ρώτησε ο δάσκαλος;
Μπορεί επίσης να είναι υποκείμενο: «Φαίνεται ότι θα βρέξει.» Τι φαίνεται; «Ότι θα βρέξει». Αυτή είναι η εξαρτημένη πρόταση που συμπληρώνει το νόημα του φαίνεται.
Άλλες εξαρτημένες δίνουν πληροφορίες για τις συνθήκες στις οποίες συμβαίνει αυτό που λέει η κύρια. Μπορούν, για παράδειγμα, να δείχνουν χρόνο, σκοπό, αιτία ή προϋπόθεση:
| Τι μας λέει η εξαρτημένη | Παράδειγμα | Εξαρτημένη πρόταση |
|---|---|---|
| Χρόνο — πότε; | Θα ξεκινήσουμε μόλις ξημερώσει. | μόλις ξημερώσει |
| Σκοπό — για ποιον σκοπό; | Μελετώ για να μάθω. | για να μάθω |
| Αιτία — γιατί; | Μείναμε μέσα επειδή έβρεχε. | επειδή έβρεχε |
| Προϋπόθεση — με ποιον όρο; | Θα πάμε βόλτα αν σταματήσει η βροχή. | αν σταματήσει η βροχή |
Πώς αναγνωρίζω την εξαρτημένη;
Οι εξαρτημένες προτάσεις αρχίζουν με ειδικές λέξεις που τις συνδέουν με την άλλη πρόταση. Αυτές λέγονται εισαγωγικές λέξεις. Συχνά είναι σύνδεσμοι, όπως ότι, όταν, επειδή, αν, για να. Μπορεί να είναι και ερωτηματικές λέξεις, όπως το ποιος στο «Ρώτησε ποιος έλειπε». Η λέξη που εισάγει την εξαρτημένη μάς βοηθά να καταλάβουμε και τι πληροφορία δίνει: το επειδή δείχνει αιτία, το όταν χρόνο και το για να σκοπό.
Για να χωρίσεις τις προτάσεις, βρες πρώτα τα ρήματα και δες ποια λόγια μπορούν να σταθούν μόνα τους. Έπειτα κοίτα ποιο μέρος αρχίζει με εισαγωγική λέξη και τι προσθέτει. Στο «Θα φύγουμε όταν τελειώσει η γιορτή», το «Θα φύγουμε» είναι κύρια, ενώ το «όταν τελειώσει η γιορτή» εξαρτημένη που δηλώνει χρόνο.
Στο «Ποιος ξέρει πότε αρχίζει η ταινία;» η ερώτηση «Ποιος ξέρει;» είναι κύρια, ενώ το «πότε αρχίζει η ταινία» εξαρτάται από το ξέρει. Το ερωτηματικό στο τέλος αφορά ολόκληρη την περίοδο· δεν κάνει κάθε πρότασή της κύρια.