- Βασική Θεωρία
Η ρηματική φράση 🗣️
Το ρήμα στον πυρήνα της πρότασης
Η ρηματική φράση οργανώνεται γύρω από ένα ρήμα. Το ρήμα δείχνει τι κάνει ή τι παθαίνει κάποιος ή σε ποια κατάσταση βρίσκεται. Μερικές φορές αρκεί μόνο του για να σχηματίσει πρόταση: Γελάω. Το πρόσωπο που κάνει την ενέργεια, δηλαδή το υποκείμενο, εννοείται από την κατάληξη: γελάω → εγώ, γελάς → εσύ, γελάμε → εμείς.
Στο Τρέχεις. υπάρχει υποκείμενο, παρόλο που δεν βλέπουμε τη λέξη «εσύ». Το αναγνωρίζουμε από την κατάληξη -εις του ρήματος.
Η ρηματική φράση μπορεί να έχει διαφορετική μορφή, ανάλογα με το ρήμα και με όσα χρειάζονται για να ολοκληρωθεί το νόημά του.
Μόνο ένα αμετάβατο ρήμα
Ένα αμετάβατο ρήμα μπορεί να αποτελεί μόνο του ολόκληρη τη ρηματική φράση:
- Το μωρό κοιμάται. → ρηματική φράση: κοιμάται.
- Οι αθλητές τρέχουν. → ρηματική φράση: τρέχουν.
Το «κοιμάται» δίνει ολοκληρωμένο νόημα χωρίς να χρειάζεται αντικείμενο. Μπορούμε βέβαια να προσθέσουμε πληροφορίες, όπως κοιμάται ήσυχα. Το «ήσυχα» περιγράφει τον τρόπο, αλλά δεν είναι αντικείμενο.
Μεταβατικό ρήμα και αντικείμενο
Ένα μεταβατικό ρήμα μπορεί να συνοδεύεται από αντικείμενο. Ρωτάμε τι; ή ποιον; μετά το ρήμα:
- Η Άννα διαβάζει ένα παραμύθι. → Τι διαβάζει; ένα παραμύθι.
- Ο Μάριος χαιρετά τη φίλη του. → Ποια χαιρετά; τη φίλη του.
Στα παραδείγματα, η ρηματική φράση περιλαμβάνει το ρήμα μαζί με το αντικείμενό του: διαβάζει ένα παραμύθι, χαιρετά τη φίλη του.
Το αντικείμενο δεν είναι πάντα μια ονοματική φράση. Στο Η Ελένη κατάλαβε ότι η πόρτα ήταν ανοιχτή, ολόκληρη η πρόταση ότι η πόρτα ήταν ανοιχτή συμπληρώνει το «κατάλαβε»: τι κατάλαβε η Ελένη;
Μεταβατικό ρήμα με δύο αντικείμενα
Μερικά ρήματα παίρνουν δύο αντικείμενα. Τότε λέγονται δίπτωτα. Το άμεσο αντικείμενο δείχνει συνήθως το πράγμα που δίνεται ή μεταφέρεται, ενώ το έμμεσο αντικείμενο δείχνει συχνά τον αποδέκτη.
Η θεία έστειλε στην Εύα μια κάρτα.
| Ερώτηση | Απάντηση | Ρόλος |
|---|---|---|
| Τι έστειλε; | μια κάρτα | Άμεσο αντικείμενο |
| Σε ποιαν την έστειλε; | στην Εύα | Έμμεσο αντικείμενο |
Το έμμεσο αντικείμενο μπορεί να εκφράζεται και με γενική: Η θεία τής έστειλε μια κάρτα. Η αντωνυμία τής σημαίνει «στην Εύα». Και στις δύο διατυπώσεις, η κάρτα παραμένει το άμεσο αντικείμενο. Η ρηματική φράση εδώ περιλαμβάνει το ρήμα και τα δύο αντικείμενα.
Στο Χάρισα στον αδελφό μου ένα παιχνίδι, το ένα παιχνίδι απαντά στο «τι χάρισα;» και είναι άμεσο αντικείμενο. Το στον αδελφό μου απαντά στο «σε ποιον;» και είναι έμμεσο αντικείμενο.
Συνδετικό ρήμα και κατηγορούμενο
Ένα συνδετικό ρήμα, όπως το είμαι, συνδέει το υποκείμενο με το κατηγορούμενο. Το κατηγορούμενο λέει πώς είναι ή τι είναι το υποκείμενο:
- Η αυλή είναι καθαρή. → Πώς είναι η αυλή; καθαρή.
- Ο Πέτρος είναι μαθητής. → Τι είναι ο Πέτρος; μαθητής.
Οι ρηματικές φράσεις είναι είναι καθαρή και είναι μαθητής. Το «καθαρή» και το «μαθητής» δίνουν πληροφορία για το υποκείμενο· δεν είναι αντικείμενα που δέχονται κάποια ενέργεια.
Στο Η Δανάη ζωγράφισε έναν ήλιο, ο «ήλιος» είναι αντικείμενο: κάτι ζωγραφίστηκε. Στο Η Δανάη είναι ζωγράφος, το «ζωγράφος» είναι κατηγορούμενο: λέει τι είναι η Δανάη.