16.1 Με την πρόταση συνδέω δύο φράσεις 🧩
Όταν μιλάμε ή γράφουμε, συνδυάζουμε λέξεις για να εκφράσουμε μια ολοκληρωμένη σκέψη. Οι λέξεις ενώνονται πρώτα σε φράσεις και οι φράσεις σχηματίζουν προτάσεις.
Τι είναι πρόταση;
Πρόταση είναι μια σειρά λέξεων που περιέχει οπωσδήποτε ρήμα και έχει δικό της, ολοκληρωμένο νόημα. Μια απλή πρόταση έχει ένα μόνο ρήμα.
- «Η γάτα νυστάζει.»: είναι πρόταση, γιατί έχει ρήμα και καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει.
- «Η γάτα της γειτόνισσας»: είναι φράση με νόημα, αλλά δεν είναι πρόταση, γιατί λείπει το ρήμα.
- «Νυστάζει η γάτα της γειτόνισσας.»: είναι πρόταση, παρότι το ρήμα βρίσκεται στην αρχή.
Μια ομάδα λέξεων μπορεί να μας δίνει κάποια πληροφορία, όπως «το καινούριο ποδήλατο», χωρίς να λέει τι γίνεται. Για να σχηματιστεί πρόταση χρειάζεται ρήμα και ολοκληρωμένο νόημα.
Οι δύο μεγάλες φράσεις της πρότασης
Η πρόταση συνδέει μια ονοματική φράση, που λειτουργεί ως υποκείμενο, με μια ρηματική φράση, που λέει τι κάνει ή τι συμβαίνει στο υποκείμενο. Δες την πρόταση:
Οι μικροί κηπουροί | φύτεψαν λουλούδια στην αυλή.
| Μεγάλο μέρος | Λέξεις της πρότασης | Τι μας λέει |
|---|---|---|
| Ονοματική φράση – υποκείμενο | Οι μικροί κηπουροί | Ποιοι έκαναν την πράξη |
| Ρηματική φράση | φύτεψαν λουλούδια στην αυλή | Τι έκαναν και με ποιες άλλες πληροφορίες |
Η ονοματική φράση οργανώνεται γύρω από ένα ουσιαστικό, τον πυρήνα της. Στη φράση «οι μικροί κηπουροί», πυρήνας είναι το ουσιαστικό κηπουροί. Το άρθρο οι και το επίθετο μικροί δίνουν περισσότερες πληροφορίες γι’ αυτό.
Η ρηματική φράση οργανώνεται γύρω από το ρήμα. Μπορεί να αποτελείται μόνο από αυτό, όπως στο «Το μωρό γελάει», ή να περιλαμβάνει και άλλες λέξεις και μικρότερες φράσεις, όπως στο «φύτεψαν λουλούδια στην αυλή».
Στην πρόταση «Ο φίλος της Άννας ζωγράφισε ένα καράβι», η ονοματική φράση «ο φίλος της Άννας» περιέχει τη μικρότερη φράση «της Άννας». Η ρηματική φράση περιέχει την ονοματική φράση «ένα καράβι». Οι μικρότερες φράσεις ενώνονται σε μεγαλύτερες, όπως τα κομμάτια μιας κατασκευής.
Πώς βρίσκω το υποκείμενο και το αντικείμενο;
Για να βρω το υποκείμενο, εντοπίζω πρώτα το ρήμα και ρωτώ ποιος; ποια; ποιο; μαζί με αυτό. Το υποκείμενο βρίσκεται στην ονομαστική πτώση. Μπορεί να είναι ολόκληρη ονοματική φράση ή μια λέξη που την αντικαθιστά, όπως μια αντωνυμία.
Στο «Η αδελφή του Νίκου ετοιμάζει πρωινό», ρωτώ «Ποια ετοιμάζει πρωινό;». Η απάντηση είναι «η αδελφή του Νίκου»· αυτή είναι ολόκληρο το υποκείμενο. Στο «Εκείνη ετοιμάζει πρωινό», υποκείμενο είναι η αντωνυμία «εκείνη».
Μέσα στη ρηματική φράση μπορεί να υπάρχει αντικείμενο. Το βρίσκω ρωτώντας ποιον; ποια; τι; μετά το ρήμα, όταν το ρήμα δηλώνει μια ενέργεια που κατευθύνεται σε κάποιον ή κάτι.
Στο «Η αδελφή του Νίκου ετοιμάζει το πρωινό», ρωτώ «Τι ετοιμάζει;». Η απάντηση «το πρωινό» είναι το αντικείμενο. Είναι μια ονοματική φράση μέσα στη ρηματική φράση «ετοιμάζει το πρωινό».
Μην ονομάζεις υποκείμενο κάθε ονοματική φράση που βλέπεις. Στο «Οι μαθητές διαβάζουν ένα παραμύθι», «οι μαθητές» απαντά στο «ποιοι διαβάζουν;» και είναι υποκείμενο. «Ένα παραμύθι» απαντά στο «τι διαβάζουν;» και είναι αντικείμενο μέσα στη ρηματική φράση.
Αναλύω τη δομή μιας πρότασης
Ας αναλύσουμε την πρόταση «Το χαρούμενο παιδί άνοιξε την πόρτα.»
- Βρίσκω τα μέρη του λόγου: «το» άρθρο, «χαρούμενο» επίθετο, «παιδί» ουσιαστικό, «άνοιξε» ρήμα, «την» άρθρο, «πόρτα» ουσιαστικό.
- Βρίσκω το υποκείμενο: «Ποιο άνοιξε την πόρτα;» — «το χαρούμενο παιδί». Αυτή είναι η μεγάλη ονοματική φράση της πρότασης.
- Ξεχωρίζω τη ρηματική φράση: «άνοιξε την πόρτα». Μέσα της, η ονοματική φράση «την πόρτα» απαντά στο «τι άνοιξε;» και είναι αντικείμενο.
- Βλέπω τη συνολική δομή: [Το χαρούμενο παιδί] + [άνοιξε [την πόρτα]] = μία πρόταση.
Έτσι, από τις λέξεις σχηματίζονται φράσεις και από τις δύο μεγάλες φράσεις σχηματίζεται η πρόταση. Οι προτάσεις μπορούν έπειτα να συνδεθούν σε παραγράφους και οι παράγραφοι σε ένα κείμενο.