14.2 Μόρια 🔹
Τα μόρια είναι μικρές άκλιτες λέξεις. Μπαίνουν δίπλα σε άλλες λέξεις και μας βοηθούν να εκφράσουμε, για παράδειγμα, το μέλλον, μια επιθυμία, μια άρνηση ή μια προτροπή. Το ίδιο μόριο μπορεί να έχει διαφορετική δουλειά ανάλογα με τη φράση όπου βρίσκεται.
Το «θα» δείχνει μέλλον
Βάζουμε το θα μπροστά από το ρήμα για να μιλήσουμε για κάτι που θα γίνει αργότερα: «Αύριο θα διαβάζω στην αυλή» ή «Αύριο θα διαβάσω το βιβλίο μου». Το θα διαβάζω παρουσιάζει την πράξη με διάρκεια ή επανάληψη, ενώ το θα διαβάσω την παρουσιάζει ως ολοκληρωμένη πράξη.
Τα «να» και «ας» με το ρήμα
Τα να και ας είναι μόρια της υποτακτικής. Με το να μπορούμε να πούμε τι θέλουμε ή τι χρειάζεται να γίνει: «Θέλω να ζωγραφίσω»· «Πρέπει να φύγουμε». Με το ας κάνουμε συχνά μια πρόταση ή δίνουμε άδεια: «Ας ξεκινήσουμε τώρα»· «Ας παίξει πρώτα η Μαρία».
Στο «Να διαβάσεις την ανακοίνωση», το να συνοδεύει ρήμα. Στο «Να η ανακοίνωση!», δείχνει κάτι που βλέπουμε ή παρουσιάζουμε. Η θέση του μέσα στη φράση μάς βοηθά να καταλάβουμε τη χρήση του.
Άρνηση: «δεν» και «μην»
Τα δε(ν) και μη(ν) είναι αρνητικά μόρια, αλλά δεν τα χρησιμοποιούμε με τον ίδιο τρόπο. Με το δε(ν) αρνούμαστε κάτι που δηλώνεται ως γεγονός ή κάτι που θα συμβεί: «Δεν βρέχει»· «Δε θα αργήσουμε». Με το μη(ν) αρνούμαστε κάτι που εκφράζεται με να ή ας, ή αποτρέπουμε κάποιον από μια πράξη: «Θέλω να μην αργήσεις»· «Ας μην τρέξουμε»· «Μη φωνάζεις!».
| Τι θέλω να πω; | Παράδειγμα |
|---|---|
| Αρνούμαι μια δήλωση | Δεν άνοιξε η πόρτα. |
| Αρνούμαι κάτι που θέλω ή προτείνω να γίνει | Θέλω να μην ανοίξει η πόρτα. |
| Ζητώ να μη γίνει κάτι | Μην ανοίγεις την πόρτα! |
Λέμε «Δεν έφυγε» για μια δήλωση, αλλά «Να μην φύγει» για κάτι που επιθυμούμε ή ζητάμε. Σε αρνητική προσταγή λέμε «Μη φύγεις!», όχι «Δεν φύγε!».
«Ναι» και «όχι»: σύντομες απαντήσεις
Τα μόρια ναι και όχι μάς επιτρέπουν να απαντήσουμε καταφατικά ή αρνητικά σε μια ερώτηση. Στο «Θα έρθεις στην πρόβα;» μπορούμε να απαντήσουμε «Ναι, θα έρθω» ή «Όχι, δε θα έρθω». Το όχι μπορεί να σταθεί μόνο του ως απάντηση· όταν αρνούμαστε το ρήμα της πρότασης, χρησιμοποιούμε δε(ν) ή μη(ν), ανάλογα με τη φράση.
Το δεικτικό «να» και το προτρεπτικό «για»
Το να είναι δεικτικό μόριο όταν στρέφουμε την προσοχή σε κάτι: «Να το καπέλο σου!»· «Να η δασκάλα!». Σε αυτές τις φράσεις δεν εισάγει ρήμα, όπως στο «Να φορέσεις το καπέλο σου».
Με το για μπορούμε να προτρέψουμε κάποιον να κάνει κάτι ή να δοκιμάσει: «Για κοίτα τον ουρανό!»· «Για πες μου τη γνώμη σου!». Ο ομιλητής παρακινεί τον άλλο να ενεργήσει.