13.2 Λόγιες προθέσεις 🧩
Οι λόγιες προθέσεις είναι μικρές λέξεις που έρχονται από παλιότερες μορφές της ελληνικής γλώσσας. Τις συναντάμε ακόμη, κυρίως μέσα σε σύνθετες λέξεις και σε καθιερωμένες εκφράσεις. Για παράδειγμα, η πρόθεση προ υπάρχει στη λέξη πρόλογος («τα λόγια πριν από το κύριο μέρος») και στην έκφραση προ ημερών («πριν από λίγες ημέρες»).
Μια σύνθετη λέξη γράφεται ως μία λέξη. Μια καθιερωμένη έκφραση αποτελείται από χωριστές λέξεις που συνηθίζουμε να τις λέμε μαζί.
Οι εννέα λόγιες προθέσεις
Οι προθέσεις αυτές είναι: δια, εκ, επί, εν, περί, προ, υπέρ, υπό, ανά. Η βασική τους σημασία μάς βοηθά να καταλάβουμε πολλές λέξεις και εκφράσεις.
| Πρόθεση | Βασική σημασία | Παράδειγμα και εξήγηση |
|---|---|---|
| δια | μέσα από, με τη βοήθεια κάποιου μέσου | διά θαλάσσης: από τη θάλασσα, με πλοίο |
| εκ | από, έξω από | έξοδος: κίνηση προς τα έξω |
| επί | πάνω σε· μερικές φορές, κατά τη διάρκεια | επί τόπου: στο ίδιο το μέρος, αμέσως εκεί |
| εν | μέσα σε | εν συντομία: με λίγα λόγια |
| περί | γύρω από, σχετικά με | περίμετρος: το μήκος γύρω από ένα σχήμα |
| προ | πριν από | προετοιμασία: όσα κάνουμε πριν αρχίσουμε κάτι |
| υπέρ | πάνω από ή για χάρη κάποιου | υπέρ της ομάδας: για το καλό της ομάδας, προς υποστήριξή της |
| υπό | κάτω από | υπόγειο: χώρος κάτω από το έδαφος |
| ανά | προς τα πάνω ή κάθε φορά, για καθένα | ανά μήνα: κάθε μήνα |
Στην περίμετρο, το περί μάς θυμίζει το «γύρω» και το μέτρο τη μέτρηση. Έτσι, ακόμη κι αν μια σύνθετη λέξη μάς είναι άγνωστη, τα μέρη της μπορούν να μας δώσουν ένα στοιχείο για τη σημασία της.
Πώς τις αναγνωρίζω;
Σε μια σύνθετη λέξη, η λόγια πρόθεση ενώνεται με το επόμενο μέρος: το υπό βρίσκεται στην αρχή του υπόγειου και το προ στην αρχή του πρόλογου. Σε μια καθιερωμένη έκφραση, παραμένει χωριστή: εν συντομία, ανά μήνα. Η μορφή και η σημασία της ολόκληρης λέξης ή έκφρασης μας δείχνουν πώς χρησιμοποιείται η πρόθεση.
Μην αντικαθιστάς μηχανικά μια λόγια πρόθεση με μια σημερινή λέξη. Το επί τόπου σημαίνει «εκεί, στο ίδιο μέρος» και συχνά «αμέσως», ενώ το ανά μήνα σημαίνει «κάθε μήνα». Κοίτα πάντα ολόκληρη την έκφραση.