13.1 Απλές και σύνθετες προθέσεις 🧭
Τι είναι η πρόθεση
Η πρόθεση είναι μια μικρή λέξη που δεν αλλάζει μορφή. Συνοδεύει μια ονοματική φράση ή μια προθετική φράση. Μαζί σχηματίζουν ένα σύνολο: από το μάθημα, στην αίθουσα, πριν από το μάθημα.
Η πρόθεση βοηθά να καταλάβουμε ποια σχέση έχει η φράση με όσα λέγονται. Μπορεί να δηλώνει τόπο («το βιβλίο είναι στο ράφι»), χρόνο («θα φύγω μετά το διάλειμμα»), τρόπο («έγραψε με προσοχή»), προέλευση («ήρθε από την Πάτρα») ή αιτία («έμεινε σπίτι εξαιτίας της βροχής»).
«Η προβολή θα γίνει πριν από το μάθημα» και «Η προβολή θα γίνει μετά από το μάθημα» δηλώνουν διαφορετικό χρόνο. Κοιτάζουμε την πρόθεση μαζί με ολόκληρη τη φράση που ακολουθεί.
Οι απλές προθέσεις
Οι απλές προθέσεις της γλώσσας μας είναι οι εξής:
| αντί | από | για |
| δίχως | εναντίον | εξαιτίας |
| έως | ίσαμε | κατά |
| λόγω | με | μετά |
| μεταξύ | μέχρι | παρά |
| πριν | προς | σαν |
| σε | χωρίς | ως |
Τις συναντούμε σε διαφορετικές φράσεις: με τους συμμαθητές μου, χωρίς ομπρέλα, προς την πλατεία, μέχρι το απόγευμα, μεταξύ δύο δέντρων. Κάθε φορά το νόημα εξαρτάται από την πρόθεση και τις λέξεις γύρω της.
Ορισμένες προθέσεις μπαίνουν και μέσα σε νέες λέξεις. Για παράδειγμα, το αντί συμμετέχει στη λέξη αντικαθιστώ και το μετά στη λέξη μεταφέρω. Εκεί λειτουργούν ως μέρος της λέξης, ενώ στο «μετά το σχολείο» το μετά είναι ξεχωριστή πρόθεση.
Σύνθετες προθέσεις
Μια σύνθετη πρόθεση φτιάχνεται όταν συνδυάζουμε ένα επίρρημα με μια πρόθεση ή δύο προθέσεις. Το σύνολο που προκύπτει εισάγει μια φράση.
| Συνδυασμός | Σύνθετη πρόθεση μέσα σε φράση | Τι δείχνει |
|---|---|---|
| επίρρημα μέσα + πρόθεση από | μέσα από το παράθυρο | από πού περνά ή φαίνεται κάτι |
| πρόθεση αντί + πρόθεση για | αντί για τον αδελφό της | ποιος ή τι παίρνει τη θέση κάποιου άλλου |
Για παράδειγμα, «Το φως περνά μέσα από το παράθυρο» και «Η Άννα ήρθε αντί για τον αδελφό της». Τα μέσα από και αντί για αποτελούνται από δύο χωριστές λέξεις, αλλά τις διαβάζουμε μαζί για να καταλάβουμε τη σχέση που δηλώνουν. Στις φράσεις πριν από την προπόνηση και μετά από την προπόνηση, οι λέξεις πριν από και μετά από συνεργάζονται για να δηλώσουν χρόνο.
Όταν λέμε μέσα από το δωμάτιο, εξετάζουμε το «μέσα από» ως σύνολο: δείχνει τη διαδρομή.
Όταν το «σε» ενώνεται με άρθρο
Η πρόθεση σε συχνά ενώνεται στο γράψιμο με το οριστικό άρθρο που ακολουθεί. Έτσι γράφουμε στο σπίτι αντί για «σε το σπίτι».
| Πρόθεση + άρθρο | Ενωμένη μορφή | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| σε + τον | στον | στον κήπο |
| σε + τη(ν) | στη(ν) | στην αυλή |
| σε + το | στο | στο θρανίο |
| σε + τους | στους | στους φίλους |
| σε + τις | στις | στις τάξεις |
| σε + τα | στα | στα τετράδια |
Αυτή είναι ένωση της πρόθεσης με το άρθρο. Στο «στο θρανίο» η πρόθεση είναι το σε και το -το προέρχεται από το άρθρο το.