11.1 Κλιτή μετοχή 🧩
Οι μετοχές προέρχονται από ρήματα. Στην πρόταση «Η Μαρία είναι θυμωμένη», η λέξη θυμωμένη προέρχεται από το θυμώνω και μας λέει πώς είναι η Μαρία. Στην πρόταση «Η Μαρία έφυγε τρέχοντας», η λέξη τρέχοντας προέρχεται από το τρέχω και μας λέει πώς έφυγε. Η πρώτη είναι κλιτή μετοχή και αλλάζει μορφή ανάλογα με αυτόν για τον οποίο μιλάμε. Η δεύτερη είναι άκλιτη μετοχή σε -οντας/-ώντας και μένει ίδια.
Τι κάνει η κλιτή μετοχή
Η κλιτή μετοχή μοιάζει με επίθετο: συνήθως συνοδεύει ένα ουσιαστικό και το προσδιορίζει. Μπορεί να βρίσκεται ακριβώς δίπλα του ή μετά από το ρήμα είμαι.
- Το λερωμένο παπούτσι έμεινε έξω. → Ποιο παπούτσι; Το λερωμένο.
- Το παπούτσι είναι λερωμένο. → Σε ποια κατάσταση βρίσκεται; Είναι λερωμένο.
Και στις δύο προτάσεις η λέξη λερωμένο προέρχεται από το ρήμα λερώνω και δίνει πληροφορία για το παπούτσι.
Η κλιτή μετοχή έχει σχέση με ένα ρήμα, αλλά συμπεριφέρεται όπως ένα επίθετο όταν περιγράφει ένα ουσιαστικό. Έτσι, το σκονισμένος συνδέεται με το σκονίζω και ταυτόχρονα περιγράφει, για παράδειγμα, έναν μαθητή.
Πώς σχηματίζεται και πώς γράφεται
Πολλές κλιτές μετοχές έχουν τις καταλήξεις -μένος, -μένη, -μένο για το αρσενικό, το θηλυκό και το ουδέτερο. Ξεκινάμε από ένα ρήμα και σχηματίζουμε τη μετοχή του. Παρατηρούμε προσεκτικά ολόκληρη τη λέξη, γιατί το μέρος πριν από την κατάληξη δεν μένει πάντα ίδιο.
| Ρήμα | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| ζαρώνω | ζαρωμένος | ζαρωμένη | ζαρωμένο |
| κιτρινίζω | κιτρινισμένος | κιτρινισμένη | κιτρινισμένο |
| κουράζω | κουρασμένος | κουρασμένη | κουρασμένο |
| κυκλώνω | κυκλωμένος | κυκλωμένη | κυκλωμένο |
| κλαίω | κλαμένος | κλαμένη | κλαμένο |
Στο κιτρινίζω → κιτρινισμένος εμφανίζεται το -ισ- πριν από το -μένος. Στο κουράζω → κουρασμένος εμφανίζεται το -ασ-. Επομένως, δεν αρκεί να αλλάζουμε μηχανικά το τελικό -ω σε -μένος: μαθαίνουμε και γράφουμε σωστά το θέμα κάθε μετοχής.
Γράφουμε κιτρινισμένος και κουρασμένος, όχι «κιτρινιμένος» ή «κουραμένος». Επίσης, η κατάληξη γράφεται με τόνο: -μένος, -μένη, -μένο.
Πώς συμφωνεί με το ουσιαστικό
Η κλιτή μετοχή συμφωνεί με το ουσιαστικό που περιγράφει. Όπως ένα επίθετο, αλλάζει γένος (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο), αριθμό (ενικό, πληθυντικό) και πτώση (ονομαστική, γενική, αιτιατική, κλητική).
- ο κουρασμένος αθλητής — η κουρασμένη αθλήτρια — το κουρασμένο παιδί: αλλάζει το γένος.
- οι κουρασμένοι αθλητές — οι κουρασμένες αθλήτριες — τα κουρασμένα παιδιά: αλλάζει και ο αριθμός.
- του κουρασμένου αθλητή — τους κουρασμένους αθλητές: αλλάζει η πτώση.
Οι μετοχές σε -μένος, -μένη, -μένο κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο. Ο πίνακας δείχνει ολόκληρη την κλίση της μετοχής θυμωμένος:
| Αριθμός και πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ενικός — ονομαστική | ο θυμωμένος | η θυμωμένη | το θυμωμένο |
| Ενικός — γενική | του θυμωμένου | της θυμωμένης | του θυμωμένου |
| Ενικός — αιτιατική | τον θυμωμένο | τη θυμωμένη | το θυμωμένο |
| Ενικός — κλητική | θυμωμένε | θυμωμένη | θυμωμένο |
| Πληθυντικός — ονομαστική | οι θυμωμένοι | οι θυμωμένες | τα θυμωμένα |
| Πληθυντικός — γενική | των θυμωμένων | των θυμωμένων | των θυμωμένων |
| Πληθυντικός — αιτιατική | τους θυμωμένους | τις θυμωμένες | τα θυμωμένα |
| Πληθυντικός — κλητική | θυμωμένοι | θυμωμένες | θυμωμένα |
Λέμε οι κουρασμένες μαθήτριες και τα κουρασμένα παιδιά. Η μορφή κουρασμένοι ταιριάζει σε αρσενικό πληθυντικό, όπως στο οι κουρασμένοι μαθητές.
Όταν η μετοχή γίνεται ουσιαστικό
Μερικές λέξεις που ξεκίνησαν ως κλιτές μετοχές χρησιμοποιούνται και ως ουσιαστικά. Τότε δεν συνοδεύουν άλλο ουσιαστικό· με το άρθρο τους ονομάζουν μόνες τους ένα πρόσωπο ή ένα πράγμα.
- ο κρατούμενος: το πρόσωπο που κρατείται.
- τα χρωστούμενα: όσα χρωστά κάποιος.
- το ενδεχόμενο: κάτι που μπορεί να συμβεί.
- το περιεχόμενο: όσα περιέχει κάτι.
Σύγκρινε τις φράσεις το γραμμένο μήνυμα και το γραμμένο. Στην πρώτη, η μετοχή περιγράφει το μήνυμα. Στη δεύτερη, η μετοχή χρησιμοποιείται μόνη της, σαν ουσιαστικό, όταν ξέρουμε από τα συμφραζόμενα τι εννοούμε.