Η έγκλιση του ρήματος 🗣️

Με το ρήμα μπορούμε να παρουσιάσουμε την ίδια πράξη με διαφορετικό τρόπο:

• Η Μαρία γράφει μια ιστορία. Αναφέρουμε κάτι ως πραγματικό: χρησιμοποιούμε την οριστική.
• Η Μαρία θέλει να γράψει μια ιστορία. Μιλάμε για κάτι επιθυμητό, που μπορεί να γίνει: χρησιμοποιούμε την υποτακτική.
• Μαρία, γράψε μια ιστορία! Δίνουμε μια συμβουλή ή ζητάμε να γίνει κάτι: χρησιμοποιούμε την προστακτική.

Οι διαφορετικοί αυτοί τύποι του ρήματος λέγονται εγκλίσεις. Η έγκλιση, λοιπόν, δεν μας λέει μόνο ποια πράξη γίνεται· δείχνει και πώς τη βλέπει ή την παρουσιάζει αυτός που μιλά.

Η οριστική: παρουσιάζω κάτι ως πραγματικό

Με την οριστική παρουσιάζουμε μια πράξη ή μια κατάσταση ως πραγματική ή βέβαιη: «Ο Νίκος διαβάζει», «Χτες διάβασε», «Αύριο θα διαβάσει». Μπορούμε να την τοποθετήσουμε στο παρόν, στο παρελθόν ή στο μέλλον. Γι’ αυτό η οριστική σχηματίζει τύπους σε διάφορους χρόνους.

Αν αρνηθούμε μια πρόταση στην οριστική, βάζουμε μπροστά από το ρήμα δε(ν): «Η Μαρία δεν γράφει τώρα», «Ο Πέτρος δε θα γράψει αύριο».

Η υποτακτική: παρουσιάζω κάτι ως επιθυμητό ή αβέβαιο

Με την υποτακτική μιλάμε για μια πράξη που την επιθυμούμε, την περιμένουμε ή δεν είμαστε βέβαιοι ότι θα γίνει: «Θέλω να ταξιδέψω», «Ίσως μπορέσω να έρθω». Οι πιο συνηθισμένοι τύποι της σχηματίζονται με το να και τρεις μορφές που διαφέρουν ως προς το ποιόν ενέργειας:

Υπάρχουν και άλλοι τύποι υποτακτικής με να, όπως να έγραφα, να έγραψα και να είχα γράψει. Οι μορφές αυτές υπάρχουν, αλλά οι τρεις πρώτες του πίνακα είναι οι βασικές και πιο συνηθισμένες.

Για να αρνηθούμε την υποτακτική, χρησιμοποιούμε μη(ν): «Θέλω να μην αργήσω», «Προσπαθώ να μη μιλάω δυνατά».

Η προστακτική: ζητώ να γίνει κάτι

Με την προστακτική ζητάμε από κάποιον να κάνει κάτι. Ανάλογα με τον τρόπο που μιλάμε, μπορεί να εκφράζει εντολή, απαίτηση, παράκληση ή συμβουλή: «Κλείσε την πόρτα, σε παρακαλώ», «Πρόσεχε στον δρόμο!».

Η προστακτική έχει εξακολουθητικό τύπο για πράξη που διαρκεί ή επαναλαμβάνεται και συνοπτικό τύπο για πράξη που παρουσιάζεται ως σύνολο. Απευθυνόμαστε σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα:

«Γράφε πιο συχνά στο ημερολόγιό σου» σημαίνει ότι ζητάμε μια επαναλαμβανόμενη πράξη. «Γράψε το όνομά σου» σημαίνει ότι ζητάμε να γίνει μια συγκεκριμένη πράξη.

Όταν θέλουμε να απαγορεύσουμε κάτι, χρησιμοποιούμε μη(ν) μαζί με τύπο υποτακτικής: «Μην γράφεις πάνω στο θρανίο», «Μη γράψεις ακόμη την απάντηση». Έτσι εκφράζουμε αρνητική εντολή χωρίς να βάζουμε το «μη(ν)» μπροστά σε τύπο προστακτικής.

Έγκλιση και χρόνος

Η οριστική μπορεί να τοποθετήσει μια πράξη σε χρονική βαθμίδα — παρόν, παρελθόν ή μέλλον — και γι’ αυτό διαθέτει τους χρόνους του πίνακα. Η υποτακτική και η προστακτική λέγονται άχρονες εγκλίσεις. Οι βασικές διαφορές ανάμεσα στο «να γράφω», «να γράψω», «να έχω γράψει» ή ανάμεσα στο «γράφε», «γράψε» αφορούν κυρίως το πώς παρουσιάζεται η πράξη: με διάρκεια, συνοπτικά ή ως ολοκληρωμένη.