- Βασική Θεωρία
Φωνή και μεταβατικότητα του ρήματος 🔄
Ένα ρήμα μάς δίνει περισσότερες από μία πληροφορίες. Η φωνή φαίνεται από τη μορφή του. Η μεταβατικότητα δείχνει αν η ενέργεια που εκφράζει κατευθύνεται σε κάποιο πρόσωπο ή πράγμα. Για να καταλάβουμε μια πρόταση, εξετάζουμε επίσης το υποκείμενο και τις λέξεις που συμπληρώνουν το ρήμα.
Ενεργητική και παθητική φωνή
Στο α΄ ενικό πρόσωπο της οριστικής του ενεστώτα, οι τύποι της ενεργητικής φωνής τελειώνουν σε -ω ή -ώ: γράφω, αγαπώ, ντύνω. Οι τύποι της παθητικής φωνής τελειώνουν σε -μαι: γράφομαι, αγαπιέμαι, ντύνομαι. Από τον τύπο του ενεστώτα αναγνωρίζουμε τη φωνή ενός ρήματος, ακόμη κι αν το συναντάμε σε άλλον χρόνο ή πρόσωπο.
| Ενεργητική φωνή | Παθητική φωνή |
|---|---|
| πλένω | πλένομαι |
| χτενίζω | χτενίζομαι |
| ντύνω | ντύνομαι |
Συχνά ο ενεργητικός τύπος δείχνει ότι το υποκείμενο κάνει κάτι: Η Άννα χτενίζει την αδελφή της. Ένας παθητικός τύπος μπορεί να δείχνει ότι το υποκείμενο δέχεται την ενέργεια: Η αδελφή της χτενίζεται από την Άννα. Στη δεύτερη πρόταση, υποκείμενο είναι η αδελφή, παρότι το χτένισμα το κάνει η Άννα. Η φράση από την Άννα φανερώνει ποιος κάνει την ενέργεια.
Το έχασε είναι ενεργητικής φωνής, αν και στο Ο Νίκος έχασε τα κλειδιά του το υποκείμενο παθαίνει κάτι ανεπιθύμητο. Το εργάζεται είναι παθητικής φωνής, αν και στο Η Ελένη εργάζεται το υποκείμενο ενεργεί. Κρίνουμε τη φωνή από τον τύπο του ρήματος, όχι μόνο από το τι κάνει ή παθαίνει το υποκείμενο.
Υπάρχουν ρήματα που έχουν τύπους μόνο στην παθητική φωνή. Λέγονται αποθετικά ρήματα, όπως γίνομαι, αισθάνομαι, φοβάμαι, εύχομαι, θυμάμαι, σέβομαι, κοιμάμαι, συλλογίζομαι και μεταχειρίζομαι. Το φοβάμαι δηλώνει συναίσθημα και το κοιμάμαι κατάσταση· η παθητική μορφή τους δεν σημαίνει ότι κάποιος άλλος ενεργεί πάνω στο υποκείμενο.
Στο Ο κηπουρός ποτίζει τα λουλούδια, υποκείμενο είναι ο κηπουρός. Στο Τα λουλούδια ποτίζονται από τον κηπουρό, υποκείμενο είναι τα λουλούδια. Η ενέργεια μένει ίδια, αλλά αλλάζει το πρόσωπο ή το πράγμα στο οποίο δίνουμε έμφαση.
Μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα
Στην πρόταση Η Μαρία άνοιξε την πόρτα, η ενέργεια του άνοιξε κατευθύνεται στην πόρτα. Η φράση την πόρτα είναι το αντικείμενο του ρήματος. Για να το βρούμε, ρωτάμε: Τι άνοιξε η Μαρία; Το αντικείμενο βρίσκεται συνήθως σε αιτιατική πτώση. Μπορεί να είναι ουσιαστικό, ονοματική φράση ή αντωνυμία: Αγόρασα ένα τετράδιο. Το αγόρασα χτες.
Ένα ρήμα που παίρνει αντικείμενο λέγεται μεταβατικό: Ο Πέτρος επισκεύασε το ποδήλατο. Κάποια μεταβατικά ρήματα παίρνουν δύο αντικείμενα και λέγονται δίπτωτα: Η δασκάλα έδωσε ένα βιβλίο στη Μαρίνα. Το άμεσο αντικείμενο (ένα βιβλίο) είναι σε αιτιατική και απαντά στο «τι έδωσε;». Το έμμεσο αντικείμενο (στη Μαρίνα) δηλώνει εδώ τον παραλήπτη. Εκφράζεται με προθετική φράση ή με γενική, όπως στην πρόταση Η δασκάλα τής έδωσε ένα βιβλίο.
Ένα ρήμα που δεν παίρνει αντικείμενο λέγεται αμετάβατο: Το παιδί γελάει. Τα πουλιά πετούν. Οι φράσεις στο πάρκο στο Το παιδί γελάει στο πάρκο και κάθε πρωί στο Τα πουλιά πετούν κάθε πρωί μας λένε πού ή πότε γίνεται κάτι· δεν είναι αντικείμενα.
Ένα ρήμα μπορεί να έχει παθητικό τύπο και να παίρνει αντικείμενο: Ο Μάριος φοβάται τις αστραπές — «τι φοβάται;» τις αστραπές. Μπορεί επίσης να έχει ενεργητικό τύπο χωρίς αντικείμενο: Ο Μάριος τρέχει. Ελέγχουμε το ρήμα μέσα στην πρόταση.
Συνδετικά ρήματα και κατηγορούμενο
Ορισμένα ρήματα συνδέουν το υποκείμενο με μια λέξη ή φράση που του αποδίδει ιδιότητα, χαρακτηριστικό ή ταυτότητα. Λέγονται συνδετικά ρήματα. Η λέξη ή φράση που συμπληρώνει το νόημά τους ονομάζεται κατηγορούμενο.
| Πρόταση | Συνδετικό ρήμα | Κατηγορούμενο |
|---|---|---|
| Η θάλασσα είναι ήρεμη. | είναι | ήρεμη |
| Η αδελφή μου έγινε γιατρός. | έγινε | γιατρός |
| Ο δρόμος φαίνεται άδειος. | φαίνεται | άδειος |
Συνηθισμένα συνδετικά ρήματα είναι τα είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, εμφανίζομαι, παρουσιάζομαι, λέγομαι, αποδεικνύομαι, εκλέγομαι και διορίζομαι. Στο Η Άννα εκλέχτηκε πρόεδρος, η Άννα είναι το υποκείμενο και το πρόεδρος είναι κατηγορούμενο: λέει τι έγινε η Άννα. Δεν είναι αντικείμενο, γιατί δεν είναι ξεχωριστό πρόσωπο στο οποίο κατευθύνεται η ενέργεια.
Στο Ο Λέων ζωγράφισε έναν πύργο, ο πύργος είναι το αντικείμενο της ζωγραφικής. Στο Ο Λέων είναι ζωγράφος, το ζωγράφος χαρακτηρίζει τον ίδιο τον Λέοντα και είναι κατηγορούμενο. Ρώτα αν η συμπλήρωση δηλώνει κάτι που δέχεται την ενέργεια ή κάτι που είναι το υποκείμενο.