8.6 Αναφορικές αντωνυμίες 🔗
Οι αναφορικές αντωνυμίες μας βοηθούν να προσθέτουμε πληροφορίες χωρίς να επαναλαμβάνουμε το ίδιο όνομα. Αντί να πούμε «Γνώρισα ένα παιδί. Το παιδί παίζει βιολί», μπορούμε να πούμε: «Γνώρισα ένα παιδί που παίζει βιολί». Η πρόταση «που παίζει βιολί» αναφέρεται στο «παιδί» και μας λέει κάτι γι’ αυτό.
Το «που» και το «ο οποίος»
Οι πιο συνηθισμένες αναφορικές αντωνυμίες είναι το που και το ο οποίος, η οποία, το οποίο. Συνδέουν μια δευτερεύουσα πρόταση με τη λέξη στην οποία αναφέρεται. Για παράδειγμα: «Το βιβλίο που δανείστηκα είναι ενδιαφέρον» ή «Το βιβλίο το οποίο δανείστηκα είναι ενδιαφέρον».
Το που είναι άκλιτο: «ο φίλος που ήρθε», «η φίλη που ήρθε», «τα παιδιά που ήρθαν». Αντίθετα, το ο οποίος κλίνεται. Το γένος και ο αριθμός του συμφωνούν με τη λέξη στην οποία αναφέρεται, ενώ η πτώση του εξαρτάται από τον ρόλο του μέσα στη δευτερεύουσα πρόταση.
| Πτώση | Ενικός αρσενικό | Ενικός θηλυκό | Ενικός ουδέτερο | Πληθυντικός αρσενικό | Πληθυντικός θηλυκό | Πληθυντικός ουδέτερο |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | ο οποίος | η οποία | το οποίο | οι οποίοι | οι οποίες | τα οποία |
| Γενική | του οποίου | της οποίας | του οποίου | των οποίων | των οποίων | των οποίων |
| Αιτιατική | τον οποίο | την οποία | το οποίο | τους οποίους | τις οποίες | τα οποία |
Στο «Η μαθήτρια η οποία ζωγράφισε την αφίσα», η αντωνυμία είναι ονομαστική, επειδή η μαθήτρια κάνει την πράξη. Στο «Η μαθήτρια την οποία συνάντησα», είναι αιτιατική, επειδή εγώ συνάντησα τη μαθήτρια. Στο «Η μαθήτρια της οποίας είδα την αφίσα», είναι γενική, επειδή η αφίσα ανήκει στη μαθήτρια.
Η αναφορική αντωνυμία μπορεί να ενώσει δύο προτάσεις που μιλούν για το ίδιο πρόσωπο ή πράγμα: «Αγόρασα ένα μολύβι. Το μολύβι γράφει κόκκινα» → «Αγόρασα ένα μολύβι που γράφει κόκκινα».
«Όποιος», «όσος» και «ό,τι»
Ορισμένες αναφορικές προτάσεις αρχίζουν με τις αντωνυμίες όποιος, όποια, όποιο, όσος, όση, όσο και ό,τι. Με το όποιος εννοούμε «κάθε πρόσωπο ή πράγμα που…»: «Όποιος τελειώσει πρώτος μπορεί να βοηθήσει». Με το όσος μιλάμε για ποσότητα: «Πάρε όσα τετράδια χρειάζεσαι». Με το ό,τι εννοούμε «οτιδήποτε»: «Διάλεξε ό,τι σου αρέσει».
Τα όποιος και όσος κλίνονται όπως τα επίθετα. Στον πίνακα φαίνονται οι μορφές τους χωρίς άρθρο.
| Αντωνυμία και πτώση | Ενικός αρσενικό | Ενικός θηλυκό | Ενικός ουδέτερο | Πληθυντικός αρσενικό | Πληθυντικός θηλυκό | Πληθυντικός ουδέτερο |
|---|---|---|---|---|---|---|
| όποιος — ονομαστική | όποιος | όποια | όποιο | όποιοι | όποιες | όποια |
| όποιος — γενική | όποιου | όποιας | όποιου | όποιων | όποιων | όποιων |
| όποιος — αιτιατική | όποιον | όποια | όποιο | όποιους | όποιες | όποια |
| όσος — ονομαστική | όσος | όση | όσο | όσοι | όσες | όσα |
| όσος — γενική | όσου | όσης | όσου | όσων | όσων | όσων |
| όσος — αιτιατική | όσο | όση | όσο | όσους | όσες | όσα |
Το ό,τι είναι άκλιτο: η μορφή του μένει ίδια σε κάθε χρήση. «Θα κρατήσω ό,τι χρειάζομαι» και «Θυμάμαι ό,τι μου είπες».
«Ό,τι» ή «ότι»;
Οι δύο λέξεις ακούγονται ίδιες, αλλά έχουν διαφορετική δουλειά και διαφορετική γραφή. Το αναφορικό ό,τι γράφεται με υποδιαστολή και μπορεί να αντικατασταθεί από το οτιδήποτε: «Θα φάω ό,τι μαγείρεψες» → «Θα φάω οτιδήποτε μαγείρεψες».
Το ότι, χωρίς υποδιαστολή, είναι ειδικός σύνδεσμος. Στο «Έμαθα ότι κέρδισε η ομάδα μας» εισάγει αυτό που έμαθα. Δεν μπορούμε εδώ να βάλουμε «οτιδήποτε».
Αν το ό,τι σημαίνει «οτιδήποτε», βάλε την υποδιαστολή: «Γράψε ό,τι σκέφτεσαι». Αν το ότι εισάγει αυτό που λέει ή σκέφτεται κάποιος, γράψ’ το χωρίς υποδιαστολή: «Λέει ότι συμφωνεί».