8.4 Οριστικές αντωνυμίες 🎯
Όταν λέμε «Η Ελένη η ίδια έδωσε την απάντηση», ξεχωρίζουμε την Ελένη από κάθε άλλο πρόσωπο: εκείνη έδωσε την απάντηση. Όταν λέμε «Η Ελένη έλυσε την άσκηση μόνη της», τονίζουμε ότι δεν τη βοήθησε κανείς. Οι λέξεις ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο και μόνος, μόνη, μόνο μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως οριστικές αντωνυμίες.
Ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο
Η φράση ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο τονίζει ποιος ακριβώς κάνει κάτι ή για ποιον ακριβώς μιλάμε. Στην πρόταση «Ο προπονητής ο ίδιος μοίρασε τα μετάλλια», τα μοίρασε ο προπονητής προσωπικά. Η αντωνυμία αλλάζει μορφή ανάλογα με το γένος, τον αριθμό και την πτώση της λέξης στην οποία αναφέρεται. Το ίδιος κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -α, -ο και εμφανίζεται με άρθρο.
| Αριθμός | Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|---|
| Ενικός | Ονομαστική | ο ίδιος | η ίδια | το ίδιο |
| Ενικός | Γενική | του ίδιου | της ίδιας | του ίδιου |
| Ενικός | Αιτιατική | τον ίδιο | την ίδια | το ίδιο |
| Πληθυντικός | Ονομαστική | οι ίδιοι | οι ίδιες | τα ίδια |
| Πληθυντικός | Γενική | των ίδιων | των ίδιων | των ίδιων |
| Πληθυντικός | Αιτιατική | τους ίδιους | τις ίδιες | τα ίδια |
Λέμε «Η ίδια ζωγράφισε την αφίσα», αλλά «Μίλησα με την ίδια». Το πρόσωπο είναι το ίδιο· η μορφή αλλάζει επειδή αλλάζει η θέση της αντωνυμίας στην πρόταση.
Μόνος, μόνη, μόνο
Το μόνος, μόνη, μόνο δείχνει ότι κάποιος κάνει κάτι ή βρίσκεται κάπου χωρίς άλλους. Στις προτάσεις «Ο Νίκος ταξίδεψε μόνος του» και «Τα γατάκια έμειναν μόνα τους» η αντωνυμία συμφωνεί με εκείνον ή με εκείνα για τα οποία μιλάμε. Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο.
| Αριθμός | Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|---|
| Ενικός | Ονομαστική | μόνος | μόνη | μόνο |
| Ενικός | Γενική | μόνου | μόνης | μόνου |
| Ενικός | Αιτιατική | μόνο | μόνη | μόνο |
| Πληθυντικός | Ονομαστική | μόνοι | μόνες | μόνα |
| Πληθυντικός | Γενική | μόνων | μόνων | μόνων |
| Πληθυντικός | Αιτιατική | μόνους | μόνες | μόνα |
Όταν λειτουργεί ως οριστική αντωνυμία, το μόνος συνοδεύεται από τη γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας. Έτσι λέμε μόνος μου, μόνη σου, μόνο του, μόνοι μας, μόνες σας, μόνα τους. Διαλέγουμε τη μορφή του μόνος σύμφωνα με το γένος και τον αριθμό, και τη μικρή λέξη σύμφωνα με το πρόσωπο: «Εγώ το έφτιαξα μόνη μου» μπορεί να το πει ένα κορίτσι, ενώ «Εμείς το φτιάξαμε μόνοι μας» μπορεί να το πει μια ομάδα αγοριών.
«Η Άννα το εξήγησε η ίδια» σημαίνει ότι το εξήγησε η Άννα προσωπικά. «Η Άννα το εξήγησε μόνη της» σημαίνει ότι το έκανε χωρίς βοήθεια. Επίσης, όταν το μόνος είναι οριστική αντωνυμία, μην ξεχνάς το μου, σου, του, της, μας, σας ή τους.