8.1 Προσωπικές αντωνυμίες 👥

Τι είναι οι αντωνυμίες;

Οι αντωνυμίες μας βοηθούν να μιλάμε για ανθρώπους, ζώα και πράγματα χωρίς να επαναλαμβάνουμε συνεχώς τα ονόματά τους. Σκέψου την πρόταση «Η Άννα βρήκε την τσάντα της Άννας και η Άννα την πήρε». Με αντωνυμίες γίνεται πιο φυσική: «Η Άννα βρήκε την τσάντα της και την πήρε». Οι λέξεις της και την δείχνουν την Άννα και την τσάντα αντίστοιχα.

Μια αντωνυμία μπορεί να κάνει στην πρόταση τη δουλειά μιας ονοματικής φράσης, όπως «η Άννα» ή «την τσάντα». Οι αντωνυμίες είναι κλιτές λέξεις και δεν έχουν κλητική πτώση.

Λιγότερες επαναλήψεις, πιο καθαρό νόημα

Στην πρόταση «Ο σκύλος είδε τη γάτα και την ακολούθησε», το την μας επιτρέπει να καταλάβουμε ποιον ακολούθησε ο σκύλος χωρίς να ξαναπούμε «τη γάτα».

Τα τρία πρόσωπα

Με τις προσωπικές αντωνυμίες μιλάμε για τα τρία πρόσωπα της επικοινωνίας:

Πρόσωπο	Σε ποιον αναφέρεται	Ενικός	Πληθυντικός
Α΄	Σε αυτόν που μιλά	εγώ	εμείς
Β΄	Σε αυτόν στον οποίο μιλάμε	εσύ	εσείς
Γ΄	Σε κάποιον ή κάτι για το οποίο μιλάμε	αυτός, αυτή, αυτό	αυτοί, αυτές, αυτά

Οι προσωπικές αντωνυμίες έχουν δυνατούς και αδύνατους τύπους. Οι δυνατοί τύποι στέκονται και μόνοι τους και μπορούν να τονιστούν στον λόγο: «Ποιος θα διαβάσει; Εγώ». Οι αδύνατοι τύποι είναι σύντομοι, μονοσύλλαβοι και άτονοι· στηρίζονται σε άλλη λέξη: «Η Ελένη μου μίλησε», «Την είδα».

Δυνατοί τύποι

Στο Α΄ και στο Β΄ πρόσωπο οι δυνατοί τύποι είναι ίδιοι στη γενική και στην αιτιατική:

Πτώση	Α΄ ενικός	Α΄ πληθυντικός	Β΄ ενικός	Β΄ πληθυντικός
Ονομαστική	εγώ	εμείς	εσύ	εσείς
Γενική	εμένα	εμάς	εσένα	εσάς
Αιτιατική	εμένα	εμάς	εσένα	εσάς

Στο Γ΄ πρόσωπο ο δυνατός τύπος αλλάζει και ανάλογα με το γένος:

Πτώση	Ενικός αρσενικό	Ενικός θηλυκό	Ενικός ουδέτερο	Πληθυντικός αρσενικό	Πληθυντικός θηλυκό	Πληθυντικός ουδέτερο
Ονομαστική	αυτός	αυτή	αυτό	αυτοί	αυτές	αυτά
Γενική	αυτού	αυτής	αυτού	αυτών	αυτών	αυτών
Αιτιατική	αυτόν	αυτή(ν)	αυτό	αυτούς	αυτές	αυτά

Παραδείγματα: «Η πρόσκληση είναι για εσένα», «Συζητήσαμε με αυτούς», «Το τετράδιο είναι αυτής». Το αυτή(ν) δηλώνει ότι μπορεί να εμφανιστεί και με τελικό ν.

Ο δυνατός τύπος χρησιμεύει όταν δίνουμε έμφαση ή όταν η αντωνυμία ακολουθεί μια πρόθεση: «Το δώρο είναι για εσένα». Ο αντίστοιχος αδύνατος τύπος συνδέεται στενά με το ρήμα: «Σου έφερα δώρο».

Αδύνατοι τύποι

Οι αδύνατοι τύποι του Α΄ και του Β΄ προσώπου έχουν μόνο γενική και αιτιατική:

Πτώση	Α΄ ενικός	Α΄ πληθυντικός	Β΄ ενικός	Β΄ πληθυντικός
Γενική	μου	μας	σου	σας
Αιτιατική	με	μας	σε	σας

Στον πληθυντικό, ο ίδιος τύπος (μας, σας) χρησιμοποιείται και στις δύο πτώσεις. Η θέση και η σημασία του στην πρόταση δείχνουν την πτώση: «Μας έδωσαν ένα βιβλίο» (σε εμάς, γενική), «Μας είδαν» (εμάς, αιτιατική).

Οι αδύνατοι τύποι του Γ΄ προσώπου είναι οι εξής:

Πτώση	Ενικός αρσενικό	Ενικός θηλυκό	Ενικός ουδέτερο	Πληθυντικός αρσενικό	Πληθυντικός θηλυκό	Πληθυντικός ουδέτερο
Ονομαστική*	τος	τη	το	τοι	τες	τα
Γενική	του	της	του	τους	τους	τους
Αιτιατική	τον	τη(ν)	το	τους	τις / τες	τα

* Οι αδύνατοι τύποι της ονομαστικής του Γ΄ προσώπου εμφανίζονται μόνο σε εκφράσεις όπως «Να τος!», «Να τη!», «Να το!», «Να τοι!», «Να τες!», «Να τα!». Δεν λέμε «τος τρέχει» αντί για «αυτός τρέχει».

Παραδείγματα για τις άλλες πτώσεις: «Του έδωσα τη ζωγραφιά» (γενική), «Τον είδα στο πάρκο» (αιτιατική), «Τις κάλεσα στο παιχνίδι» (αιτιατική). Το τη(ν) μπορεί να εμφανιστεί με ή χωρίς τελικό ν. Στο θηλυκό πληθυντικό της αιτιατικής υπάρχουν οι τύποι τις και τες· ο τες συναντιέται ιδίως ύστερα από προστακτική, όπως στο «Φώναξέ τες».

Μην μπερδεύεις την πτώση από τη μορφή

Το μας, το σας και το τους μπορούν να είναι γενική ή αιτιατική. Ρώτησε τι σημαίνουν στη συγκεκριμένη πρόταση: «Τους μίλησα» σημαίνει «μίλησα σε αυτούς», ενώ «Τους είδα» σημαίνει «είδα αυτούς».

Πότε λέμε την ονομαστική;

Η κατάληξη του ρήματος συχνά φανερώνει ήδη ποιος ενεργεί: «Γράφω» σημαίνει ότι γράφω εγώ, ενώ «Γράφουμε» σημαίνει ότι γράφουμε εμείς. Γι’ αυτό συνήθως παραλείπουμε την προσωπική αντωνυμία σε ονομαστική.

Τη λέμε όταν θέλουμε να τονίσουμε ή να ξεχωρίσουμε το πρόσωπο: «Εγώ θα κρατήσω το χρονόμετρο, εσύ θα σημειώσεις τον χρόνο». Εδώ η αντίθεση ανάμεσα στους δύο ρόλους είναι σημαντική. Ο δυνατός τύπος αυτός μπορεί επίσης να δείξει με έμφαση για ποιον μιλάμε: «Αυτός έφτιαξε τη μακέτα».

Το ρήμα μάς δίνει συχνά το πρόσωπο

Στο «Παίζουμε στην αυλή» δεν χρειάζεται να προσθέσουμε «εμείς». Το «Εμείς παίζουμε στην αυλή» ταιριάζει όταν θέλουμε να τονίσουμε ποιοι παίζουμε ή να μας ξεχωρίσουμε από άλλους.