- Βασική Θεωρία
Εξαιρέσεις στα παραθετικά των επιθέτων 🔀
Συνήθως ένα επίθετο έχει τρεις βαθμούς: θετικό (γρήγορος), συγκριτικό (γρηγορότερος) και υπερθετικό (γρηγορότατος). Υπάρχουν όμως επίθετα που δεν έχουν όλους τους βαθμούς, επίθετα που δεν συγκρίνονται καθόλου και επίθετα που σχηματίζουν τα παραθετικά τους με απρόσμενο τρόπο.
Ελλειπτικά παραθετικά
Τα ελλειπτικά παραθετικά δεν αποτελούν πλήρη τριάδα βαθμών. Για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε το ανώτερος και το ανώτατος, αλλά δεν υπάρχει αντίστοιχος θετικός βαθμός στην ίδια σειρά.
| Θετικός βαθμός | Συγκριτικός βαθμός | Υπερθετικός βαθμός |
|---|---|---|
| — | κατώτερος, -η, -ο | κατώτατος, -η, -ο |
| — | ανώτερος, -η, -ο | ανώτατος, -η, -ο |
| — | προτιμότερος, -η, -ο | — |
| — | προγενέστερος, -η, -ο | — |
| — | μεταγενέστερος, -η, -ο | — |
Στη φράση «Το ράφι είναι ανώτερο από το συρτάρι» δηλώνουμε σύγκριση. Στη φράση «Το βιβλίο μπήκε στο ανώτατο ράφι» δηλώνουμε την πιο ψηλή θέση. Τα προγενέστερος και μεταγενέστερος βοηθούν να συγκρίνουμε τον χρόνο δύο γεγονότων: «Η επίσκεψη ήταν προγενέστερη από τη γιορτή».
Ο συγκριτικός τύπος προτιμότερος δεν είναι ο συγκριτικός μιας συνηθισμένης τριάδας θετικός–συγκριτικός–υπερθετικός. Στις σειρές του πίνακα η παύλα σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος βαθμός λείπει.
Επίθετα που δεν σχηματίζουν παραθετικά
Ορισμένα επίθετα δηλώνουν μια ιδιότητα που δεν αλλάζει βαθμό. Τέτοια είναι επίθετα που δείχνουν ύλη (χάρτινος), καταγωγή (κρητικός), τόπο (εξωγήινος), χρόνο (σημερινός) ή μια σταθερή κατάσταση. Δεν σχηματίζουμε γι’ αυτά συγκριτικό και υπερθετικό βαθμό με τη συνηθισμένη τους σημασία.
Μπορούμε να πούμε «ένα χάρτινο καπέλο», «δύο χάρτινα καπέλα» ή «πολλά χάρτινα καπέλα». Αλλάζει πόσα είναι τα καπέλα, όχι πόσο χάρτινο είναι το καθένα. Το ίδιο συμβαίνει όταν λέμε «ένα σημερινό φύλλο» και «τρία σημερινά φύλλα».
Το περισσότερα χάρτινα καπέλα σημαίνει μεγαλύτερο αριθμό καπέλων. Το περισσότερα συγκρίνει το πλήθος τους· δεν αποτελεί παραθετικό του επιθέτου χάρτινος.
Ανώμαλα παραθετικά
Μερικά επίθετα έχουν παραθετικά από διαφορετικό θέμα ή σχηματίζονται με τρόπο διαφορετικό από τον συνηθισμένο. Τα λέμε ανώμαλα παραθετικά. Δεν αρκεί να προσθέσουμε μηχανικά την κατάληξη -ότερος ή -ότατος: μαθαίνουμε τις βασικές τους μορφές.
| Θετικός βαθμός | Συγκριτικός βαθμός | Μονολεκτικός απόλυτος υπερθετικός |
|---|---|---|
| καλός, -ή, -ό | καλύτερος, -η, -ο | άριστος, -η, -ο |
| κακός, -ή, -ό | χειρότερος, -η, -ο | — |
| πολύς, πολλή, πολύ | περισσότερος, -η, -ο (και πιότερος, -η, -ο) | — |
| λίγος, -η, -ο | λιγότερος, -η, -ο | ελάχιστος, -η, -ο |
| μεγάλος, -η, -ο | μεγαλύτερος, -η, -ο | μέγιστος, -η, -ο |
| μικρός, -ή, -ό | μικρότερος, -η, -ο | ελάχιστος, -η, -ο |
Ο πίνακας δίνει τις μορφές στο αρσενικό, στο θηλυκό και στο ουδέτερο. Έτσι λέμε «καλύτερος φίλος», «καλύτερη φίλη», «καλύτερο παιχνίδι». Ορισμένα παραθετικά, όπως καλύτερος και μεγαλύτερος, μοιάζουν με τον θετικό βαθμό τους, ενώ άλλα, όπως άριστος και μέγιστος, έχουν εντελώς διαφορετικό θέμα.
Η παύλα δείχνει ότι δεν δίνεται ιδιαίτερος μονολεκτικός απόλυτος υπερθετικός για το επίθετο. Δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να πούμε «πολύ κακός» ή να σχηματίσουμε σχετικό υπερθετικό, όπως «ο χειρότερος». Για το λίγος και το μικρός, ο πίνακας δίνει τον ίδιο τύπο, ελάχιστος.
Για να ξεχωρίσουμε τους δύο υπερθετικούς τρόπους, συγκρίνουμε: «Η Νίκη είναι η καλύτερη παίκτρια της ομάδας» (σχετικός υπερθετικός: ξεχωρίζει μέσα σε μια ομάδα) και «Η Νίκη είναι άριστη παίκτρια» (απόλυτος υπερθετικός: η ιδιότητα βρίσκεται σε πολύ μεγάλο βαθμό). Στις εξαιρέσεις ελέγχουμε πρώτα αν υπάρχει ο βαθμός που θέλουμε και έπειτα ποια μορφή έχει.