- Βασική Θεωρία
Ανώμαλα ουσιαστικά 🔀
Στα περισσότερα ουσιαστικά αλλάζει η κατάληξη όταν αλλάζει η πτώση ή ο αριθμός: ο μαθητής, του μαθητή, οι μαθητές. Μερικά ουσιαστικά όμως δεν ακολουθούν αυτό το συνηθισμένο μοτίβο. Άλλα μένουν ίδια σε όλες τις πτώσεις και άλλα σχηματίζουν πληθυντικό διαφορετικού γένους. Γι’ αυτό τα ονομάζουμε ανώμαλα ουσιαστικά.
Άκλιτα ουσιαστικά
Τα άκλιτα ουσιαστικά κρατούν την ίδια μορφή, ενώ το άρθρο τους μπορεί να αλλάζει. Πολλά είναι δάνεια από άλλες γλώσσες, όπως η πλαζ, η σταρ, το ρεκόρ, το καλοριφέρ, το μετρό και το ραντεβού. Άκλιτο είναι και το τοπωνύμιο Κιλκίς.
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | το ρεκόρ | τα ρεκόρ |
| Γενική | του ρεκόρ | των ρεκόρ |
| Αιτιατική | το ρεκόρ | τα ρεκόρ |
| Κλητική | ρεκόρ | ρεκόρ |
Παρόμοια λέμε: η πλαζ – της πλαζ – οι πλαζ – των πλαζ, το μετρό – του μετρό – τα μετρό – των μετρό. Ένα κύριο όνομα τόπου, όπως το Κιλκίς, χρησιμοποιείται συνήθως μόνο στον ενικό: το Κιλκίς, του Κιλκίς, στο Κιλκίς.
Λέμε των ρεκόρ, όχι «των ρεκόρων». Το ότι ένα ουσιαστικό είναι άκλιτο δεν σημαίνει ότι μένει ίδιο και το άρθρο του.
Διπλόκλιτα ουσιαστικά
Τα διπλόκλιτα ουσιαστικά έχουν έναν τύπο στον ενικό, αλλά στον πληθυντικό μπορούν να ακολουθήσουν δύο δρόμους: έναν με το ίδιο γένος και έναν με ουδέτερο γένος. Για παράδειγμα, από ο βράχος έχουμε οι βράχοι αλλά και τα βράχια. Το άρθρο μας βοηθά να δούμε αμέσως τη διαφορά.
| Ενικός | Πληθυντικός ίδιου γένους | Ουδέτερος πληθυντικός |
|---|---|---|
| ο βράχος | οι βράχοι | τα βράχια |
| ο δεσμός | οι δεσμοί | τα δεσμά |
| ο καπνός | οι καπνοί | τα καπνά |
| ο λαιμός | οι λαιμοί | τα λαιμά |
| ο λόγος | οι λόγοι | τα λόγια |
| ο χρόνος | οι χρόνοι | τα χρόνια |
| ο πλούτος | — | τα πλούτη |
| η νιότη | — | τα νιάτα |
Στις δύο τελευταίες λέξεις ο συνηθισμένος πληθυντικός είναι μόνο ουδέτερος: τα πλούτη, τα νιάτα. Το τα λαιμά είναι ειδική, λιγότερο συχνή λέξη για πάθηση του λαιμού· δεν αντικαθιστά πάντοτε το οι λαιμοί.
Οι τύποι του πληθυντικού κλίνονται κι αυτοί. Δες πώς αλλάζουν οι πτώσεις στις δύο σειρές του ίδιου ουσιαστικού:
| Πτώση | Αρσενικός πληθυντικός | Ουδέτερος πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | οι βράχοι | τα βράχια |
| Γενική | των βράχων | των βραχιών |
| Αιτιατική | τους βράχους | τα βράχια |
| Κλητική | βράχοι | βράχια |
Στον ενικό λέμε ο βράχος, του βράχου, τον βράχο, βράχε. Ακολουθώντας το ίδιο μοτίβο, λέμε οι καπνοί – των καπνών – τους καπνούς, αλλά τα καπνά – των καπνών – τα καπνά. Για τις λέξεις χωρίς συνηθισμένο αρσενικό ή θηλυκό πληθυντικό λέμε τα πλούτη – των πλούτων – τα πλούτη και τα νιάτα – των νιάτων – τα νιάτα.
Οι καπνοί είναι σύννεφα καπνού, ενώ τα καπνά μπορεί να είναι τα καλλιεργούμενα φυτά. Οι λόγοι μπορεί να είναι αιτίες ή ομιλίες, ενώ τα λόγια είναι όσα λέμε. Η πρόταση μάς βοηθά να επιλέξουμε τον σωστό τύπο.
Με το οι βράχοι λέμε μεγάλοι βράχοι, ενώ με το τα βράχια λέμε μεγάλα βράχια. Όταν ο πληθυντικός γίνεται ουδέτερος, αλλάζουν μαζί του το άρθρο και το επίθετο.
Παλιοί τύποι σε στερεότυπες εκφράσεις
Ορισμένοι τύποι ουσιαστικών από τα αρχαία ελληνικά σώζονται σε στερεότυπες εκφράσεις. Δεν χρειάζεται να κλίνουμε έτσι τα ουσιαστικά στη συνηθισμένη σημερινή ομιλία. Μαθαίνουμε ολόκληρη την έκφραση και τη σημασία της.
| Έκφραση | Τι σημαίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| δόξα τω Θεώ | ευτυχώς, ευχαριστώ τον Θεό | Δόξα τω Θεώ, η εκδρομή πήγε καλά. |
| εν λόγω | αυτός για τον οποίο μιλάμε | Η εν λόγω ομάδα κέρδισε τον αγώνα. |
| παρά τω πρωθυπουργώ | κοντά στον πρωθυπουργό, σε επίσημο τίτλο | Ο υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ έκανε δήλωση. |
| εν απουσία μου | όταν εγώ απουσίαζα | Η απόφαση πάρθηκε εν απουσία μου. |
| εν συνεχεία | έπειτα, στη συνέχεια | Μάζεψαν τα βιβλία και εν συνεχεία έφυγαν. |
| πάση θυσία | οπωσδήποτε, με κάθε τρόπο | Θέλω να προλάβω πάση θυσία το τρένο. |
| εν ανάγκη | αν χρειαστεί | Εν ανάγκη, θα ζητήσουμε βοήθεια. |
| επί λέξει | ακριβώς με τις ίδιες λέξεις | Θυμάμαι επί λέξει την ανακοίνωση. |
| εν γνώσει μου | με τη γνώση μου | Η αλλαγή έγινε εν γνώσει μου. |
| εν πάση περιπτώσει | όπως και να έχει | Εν πάση περιπτώσει, ας αρχίσουμε. |
Στις φράσεις δόξα τω Θεώ και παρά τω πρωθυπουργώ, το τω είναι παλιός τύπος του άρθρου. Παλιές μορφές αναγνωρίζουμε και στα πάση, λέξει, γνώσει και περιπτώσει. Τις κρατάμε μέσα στις καθιερωμένες φράσεις τους, χωρίς να τις χρησιμοποιούμε ως συνηθισμένους σημερινούς τύπους.
Μερικές παγιωμένες εκφράσεις έχουν ενωθεί σε μία λέξη: εντάξει (= όλα καλά ή συμφωνώ), εντέλει (= τελικά) και πράγματι (= αλήθεια, όντως). Για παράδειγμα: «Εντάξει, θα έρθω», «Εντέλει βρήκαμε τη λύση» και «Πράγματι, είχες δίκιο».
Το εν γνώσει μου γράφεται σε τρεις λέξεις, ενώ το εντάξει σε μία. Η παλιά μορφή μέσα σε μια έκφραση δεν σημαίνει ότι όλα τα σημερινά ουσιαστικά κλίνονται με τον ίδιο τρόπο.