- Βασική Θεωρία
Β.3 Λόγια κλίση θηλυκών σε -ος 🧭
Η οδός, η λεωφόρος και η διάμετρος είναι θηλυκά ουσιαστικά, παρόλο που τελειώνουν σε -ος. Το γένος τους το αναγνωρίζουμε από το άρθρο τους: η οδός, της οδού, οι οδοί. Η κλίση τους λέγεται λόγια κλίση.
Τα θηλυκά αυτά σχηματίζουν τις πτώσεις με τις ίδιες καταλήξεις που συναντούμε σε πολλά αρσενικά σε -ος: -ος, -ου, -ο στον ενικό και -οι, -ων, -ους στον πληθυντικό. Το άρθρο όμως παραμένει θηλυκό.
Πώς κλίνονται
Στον πίνακα, η διάμετρος είναι προπαροξύτονη, η λεωφόρος παροξύτονη και η οδός οξύτονη. Έτσι φαίνονται μαζί οι καταλήξεις και η θέση του τόνου.
| Αριθμός και πτώση | η διάμετρος | η λεωφόρος | η οδός |
|---|---|---|---|
| Ενικός — ονομαστική | η διάμετρος | η λεωφόρος | η οδός |
| Ενικός — γενική | της διαμέτρου | της λεωφόρου | της οδού |
| Ενικός — αιτιατική | τη διάμετρο | τη λεωφόρο | την οδό |
| Ενικός — κλητική | (διάμετρε) | (λεωφόρε) | (οδέ) |
| Πληθυντικός — ονομαστική | οι διάμετροι | οι λεωφόροι | οι οδοί |
| Πληθυντικός — γενική | των διαμέτρων | των λεωφόρων | των οδών |
| Πληθυντικός — αιτιατική | τις διαμέτρους | τις λεωφόρους | τις οδούς |
| Πληθυντικός — κλητική | (διάμετροι) | (λεωφόροι) | (οδοί) |
Οι τύποι της κλητικής μπήκαν σε παρένθεση, γιατί σπάνια προσφωνούμε δρόμους ή αφηρημένες έννοιες. Τους αναγνωρίζουμε ως μέρος της κλίσης, αλλά στην καθημερινή χρήση συναντούμε κυρίως τις άλλες πτώσεις.
Λέμε η οδός, τη λεωφόρο, οι διάμετροι, τις διαμέτρους. Η κατάληξη -ος δεν κάνει αυτές τις λέξεις αρσενικές. Επίσης, στον πληθυντικό τους δεν βάζουμε -ες: λέμε οι οδοί, όχι «οι οδές» όταν κλίνουμε το ουσιαστικό οδός.
Πού πηγαίνει ο τόνος
Στην προπαροξύτονη διάμετρος, ο τόνος μετακινείται μία συλλαβή προς το τέλος στη γενική ενικού (διαμέτρου), στη γενική πληθυντικού (διαμέτρων) και στην αιτιατική πληθυντικού (διαμέτρους). Στους άλλους τύπους μένει όπως στην ονομαστική: διάμετρο, διάμετροι.
Στην παροξύτονη λεωφόρος, ο τόνος μένει στη συλλαβή -φό- σε όλη την κλίση: λεωφόρου, λεωφόροι, λεωφόρων, λεωφόρους. Στην οξύτονη οδός, τονίζεται η τελευταία συλλαβή σε κάθε τύπο: οδού, οδό, οδοί, οδών, οδούς.
Με αυτόν τον τρόπο κλίνονται λέξεις από πολλές περιοχές της ζωής: η είσοδος, η έξοδος και η άνοδος δείχνουν πορεία· η μέθοδος και η περίοδος δηλώνουν άλλες έννοιες. Το κοινό τους είναι ο τρόπος κλίσης, όχι η σημασία τους.
Οι τύποι μέσα σε φράσεις
Η πτώση αλλάζει ανάλογα με τη θέση της λέξης στην πρόταση. Δες πώς χρησιμοποιούνται οι τύποι, μαζί με το θηλυκό άρθρο τους:
- Η διάμετρος του τροχού είναι μεγάλη. (ονομαστική ενικού)
- Μετρήσαμε το μήκος της διαμέτρου. (γενική ενικού)
- Σχεδιάσαμε τη διάμετρο με χάρακα. (αιτιατική ενικού)
- Οι διάμετροι των δύο κύκλων διαφέρουν. (ονομαστική πληθυντικού)
- Σύγκρινα τα μήκη των διαμέτρων. (γενική πληθυντικού)
- Χρωμάτισα τις διαμέτρους με κόκκινο μολύβι. (αιτιατική πληθυντικού)
Μπορείς να εφαρμόσεις το ίδιο υπόδειγμα και σε άλλα θηλυκά σε -ος, όπως η κάθοδος, η μέθοδος, η παράγραφος, η πρόοδος, η ψήφος, η διάλεκτος, η διαγώνιος, η επέτειος, η εγκύκλιος, η νήσος, η χερσόνησος, η κιβωτός και η θαλαμηγός. Πρόσεχε κάθε φορά πού βρίσκεται ο τόνος στην ονομαστική, ώστε να τονίσεις σωστά και τους υπόλοιπους τύπους.