Α.1 Ισοσύλλαβα αρσενικά σε -ης, -ας, -ος 🧩

Όταν ένα ουσιαστικό αλλάζει αριθμό ή πτώση, αλλάζει συχνά και η κατάληξή του. Για να βρούμε αν είναι ισοσύλλαβο, μετράμε τις συλλαβές στην ονομαστική ενικού και πληθυντικού: α-θλη-τής (τρεις) → α-θλη-τές (τρεις). Τα αρσενικά που θα γνωρίσουμε εδώ τελειώνουν σε -ης, -ας ή -ος.

Στους πίνακες η ονομαστική απαντά στο «ποιος;», η γενική στο «τίνος;», η αιτιατική στο «ποιον;». Την κλητική τη χρησιμοποιούμε όταν προσφωνούμε κάποιον: «Φίλε, έλα!». Το ενικό δείχνει έναν, ο πληθυντικός περισσότερους.

Αρσενικά σε -ης

Ο αθλητής και ο εργάτης έχουν τις ίδιες καταλήξεις. Στη γενική, την αιτιατική και την κλητική ενικού φεύγει το τελικό -ς της ονομαστικής. Στον πληθυντικό, οι τρεις τύποι ονομαστικής, αιτιατικής και κλητικής είναι ίδιοι.

Πτώση	Ενικός: αθλητής	Πληθυντικός: αθλητές	Ενικός: εργάτης	Πληθυντικός: εργάτες
Ονομαστική	ο αθλητής	οι αθλητές	ο εργάτης	οι εργάτες
Γενική	του αθλητή	των αθλητών	του εργάτη	των εργατών
Αιτιατική	τον αθλητή	τους αθλητές	τον εργάτη	τους εργάτες
Κλητική	αθλητή	αθλητές	εργάτη	εργάτες

Όμοια κλίνονται, για παράδειγμα, ο μαθητής, ο λογιστής, ο αγοραστής, ο ναύτης, ο πολίτης και ο επιβάτης.

Πού πηγαίνει ο τόνος στη γενική πληθυντικού;

Στα ισοσύλλαβα αρσενικά σε -ης, η γενική πληθυντικού τονίζεται πάντοτε στην τελευταία συλλαβή: των μαθητών, των ναυτών. Μην κρατάς τον τόνο εκεί όπου βρίσκεται στην ονομαστική.

Ορισμένα ουσιαστικά σε -ης έχουν και δεύτερο πληθυντικό με -άδες: οι διευθυντές / οι διευθυντάδες, οι βουλευτές / οι βουλευτάδες. Η αντίστοιχη γενική είναι των διευθυντάδων, των βουλευτάδων. Οι τύποι σε -άδες είναι λαϊκότεροι και ταιριάζουν σε οικείο, ανεπίσημο λόγο· διαλέγουμε τον τύπο ανάλογα με την περίσταση.

Αρσενικά σε -ας

Η κατάληξη -ας εμφανίζεται σε λέξεις με διαφορετική θέση τόνου, όπως άντρας, αγώνας και πίνακας. Κοίτα ιδίως τη γενική πληθυντικού: ο τόνος της δεν μένει πάντα στην ίδια θέση.

Πτώση	Ενικός: άντρας	Πληθυντικός: άντρες	Ενικός: αγώνας	Πληθυντικός: αγώνες	Ενικός: πίνακας	Πληθυντικός: πίνακες
Ονομαστική	ο άντρας	οι άντρες	ο αγώνας	οι αγώνες	ο πίνακας	οι πίνακες
Γενική	του άντρα	των αντρών	του αγώνα	των αγώνων	του πίνακα	των πινάκων
Αιτιατική	τον άντρα	τους άντρες	τον αγώνα	τους αγώνες	τον πίνακα	τους πίνακες
Κλητική	άντρα	άντρες	αγώνα	αγώνες	πίνακα	πίνακες

Με ανάλογο τρόπο κλίνονται ο πατέρας, ο χειμώνας, ο αιώνας, ο γείτονας, ο φύλακας, ο Έλληνας, ο ταμίας και ο επιχειρηματίας.

Στα περισσότερα παροξύτονα και προπαροξύτονα αρσενικά σε -ας, η γενική πληθυντικού τονίζεται στην παραλήγουσα (προτελευταία συλλαβή): του χειμώνα → των χειμώνων, του κανόνα → των κανόνων, του Έλληνα → των Ελλήνων.

Δύο ομάδες με τόνο στην τελευταία συλλαβή

Τα δισύλλαβα παροξύτονα σε -ας και όσα τελειώνουν σε -ίας τονίζονται στη λήγουσα στη γενική πληθυντικού: ο μήνας → των μηνών, ο τραυματίας → των τραυματιών. Στην ίδια ομάδα των δισύλλαβων ανήκει και ο άντρας → των αντρών.

Αρσενικά σε -ος με τόνο στην τελευταία ή την προτελευταία συλλαβή

Ο ουρανός είναι οξύτονο και ο φίλος παροξύτονο. Στις πτώσεις τους κρατούν τον τόνο στην ίδια συλλαβή, μετρώντας από το τέλος της λέξης.

Πτώση	Ενικός: ουρανός	Πληθυντικός: ουρανοί	Ενικός: φίλος	Πληθυντικός: φίλοι
Ονομαστική	ο ουρανός	οι ουρανοί	ο φίλος	οι φίλοι
Γενική	του ουρανού	των ουρανών	του φίλου	των φίλων
Αιτιατική	τον ουρανό	τους ουρανούς	τον φίλο	τους φίλους
Κλητική	ουρανέ	ουρανοί	φίλε	φίλοι

Όπως ο ουρανός κλίνονται ο καιρός και ο λογαριασμός. Όπως ο φίλος κλίνονται ο δρόμος, ο τόπος, ο κήπος και ο χώρος. Πρόσεξε την κλητική ενικού: ουρανέ!, φίλε!

Προπαροξύτονα αρσενικά σε -ος

Στα προπαροξύτονα σε -ος υπάρχουν δύο βασικά μοτίβα. Ο κίνδυνος κατεβάζει τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική ενικού, στη γενική πληθυντικού και στην αιτιατική πληθυντικού. Ο αντίλαλος τον κρατά στην προπαραλήγουσα και σε αυτές τις πτώσεις.

Πτώση	Ενικός: κίνδυνος	Πληθυντικός: κίνδυνοι	Ενικός: αντίλαλος	Πληθυντικός: αντίλαλοι
Ονομαστική	ο κίνδυνος	οι κίνδυνοι	ο αντίλαλος	οι αντίλαλοι
Γενική	του κινδύνου	των κινδύνων	του αντίλαλου	των αντίλαλων
Αιτιατική	τον κίνδυνο	τους κινδύνους	τον αντίλαλο	τους αντίλαλους
Κλητική	κίνδυνε	κίνδυνοι	αντίλαλε	αντίλαλοι

Στην πρώτη ομάδα συναντούμε, μεταξύ άλλων, τον άνθρωπο, τον έμπορο, τον όροφο και τον πόλεμο. Στη δεύτερη ανήκουν, για παράδειγμα, ο ανήφορος, ο καλόγερος, ο ανεμόμυλος και ο χωματόδρομος. Σύγκρινε του ανθρώπου – των ανθρώπων – τους ανθρώπους με του ανήφορου – των ανήφορων – τους ανήφορους.

Η θέση του τόνου μπορεί να αλλάζει το ύφος

Σε ορισμένες λέξεις χρησιμοποιούνται και οι δύο τονισμοί: του δημάρχου / του δήμαρχου, του πονοκεφάλου / του πονοκέφαλου. Ο τύπος με μετακίνηση του τόνου ακούγεται συνήθως πιο επίσημος· ο τύπος χωρίς μετακίνηση πιο καθημερινός.

Η ιδιαίτερη περίπτωση των αρσενικών σε -έας

Μερικά ισοσύλλαβα αρσενικά τελειώνουν σε -έας. Στον πληθυντικό σχηματίζουν ονομαστική και αιτιατική σε -είς, αλλά γενική σε -έων: ο δεκανέας → οι δεκανείς, τους δεκανείς, των δεκανέων· ο εισαγγελέας → οι εισαγγελείς, τους εισαγγελείς, των εισαγγελέων. Παρόμοιοι τύποι εμφανίζονται στις λέξεις κουρέας, γραμματέας, συγγραφέας και αρχιερέας.

Γιατί μοιάζουν διαφορετικά οι τύποι σε -έας;

Οι καταλήξεις -είς και -έων διατηρούν τύπους που η νέα ελληνική κληρονόμησε από την αρχαία ελληνική.

Βασική Θεωρία