6.1 Είδη ουσιαστικών 🏷️
Ουσιαστικά είναι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να ονομάζουμε πρόσωπα, ζώα, τόπους και πράγματα, αλλά και ενέργειες, καταστάσεις ή ιδιότητες. Η μαθήτρια, η γάτα, η Κρήτη και το ποδήλατο ονομάζουν κάτι που μπορούμε να φανταστούμε ως πρόσωπο, ζώο, τόπο ή αντικείμενο. Η αναχώρηση, η ηρεμία και η ευγένεια ονομάζουν αντίστοιχα μια ενέργεια, μια κατάσταση και μια ιδιότητα.
| Τι ονομάζει το ουσιαστικό | Παραδείγματα |
|---|---|
| Πρόσωπο | γιατρός, Δήμητρα |
| Ζώο | χελιδόνι, άλογο |
| Τόπο | πλατεία, Θεσσαλονίκη |
| Πράγμα | κασετίνα, κλειδί |
| Ενέργεια | μετακόμιση, κολύμπι |
| Κατάσταση | αγωνία, ηρεμία |
| Ιδιότητα | γενναιότητα, ευγένεια |
Μια λέξη μπορεί να είναι ουσιαστικό ακόμη κι αν δεν ονομάζει αντικείμενο. Το τραγούδι μπορεί να ονομάζει μια ενέργεια και η χαρά ένα συναίσθημα ή μια κατάσταση.
Κύρια και κοινά ουσιαστικά
Τα ουσιαστικά χωρίζονται πρώτα σε κύρια και κοινά, ανάλογα με το αν ονομάζουν κάτι με το ιδιαίτερο όνομά του ή με μια γενική ονομασία.
| Είδος | Τι δηλώνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Κύριο ουσιαστικό | Το ξεχωριστό όνομα ενός προσώπου, ζώου, τόπου κτλ. | Ελένη, Άρης, Αθήνα |
| Κοινό ουσιαστικό | Μια γενική ονομασία που μπορεί να ταιριάζει σε πολλά πρόσωπα, ζώα, πράγματα ή έννοιες. | φίλη, σκύλος, πόλη, χαρά |
Στη φράση η φίλη μου η Ελένη, το φίλη είναι κοινό ουσιαστικό: μπορεί να αναφέρεται σε πολλές φίλες. Το Ελένη είναι κύριο ουσιαστικό: είναι το όνομα συγκεκριμένου προσώπου. Αντίστοιχα, πόλη είναι κοινό και Αθήνα κύριο. Τα κύρια ονόματα αρχίζουν με κεφαλαίο γράμμα.
Μη χαρακτηρίζεις ένα ουσιαστικό «κύριο» μόνο επειδή μιλάμε για ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ή μέρος. Στη φράση αυτή η πόλη, η λέξη πόλη παραμένει κοινό ουσιαστικό· Πάτρα είναι κύριο, επειδή είναι το ιδιαίτερο όνομα της πόλης.
Συγκεκριμένα, αφηρημένα και περιληπτικά
Τα κοινά ουσιαστικά διακρίνονται και ανάλογα με το τι ονομάζουν:
| Είδος | Τι ονομάζει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Συγκεκριμένο | Πρόσωπο, ζώο ή πράγμα που μπορούμε να αντιληφθούμε με τις αισθήσεις μας. | ξυλουργός, πεταλούδα, πέτρα |
| Αφηρημένο | Ενέργεια, κατάσταση, συναίσθημα ή ιδιότητα που τη σκεφτόμαστε, χωρίς να είναι ξεχωριστό υλικό αντικείμενο. | ταξίδι, λύπη, υπομονή, δύναμη |
| Περιληπτικό | Ένα σύνολο από πρόσωπα ή πράγματα, το οποίο ονομάζουμε σαν μία ομάδα. | οικογένεια, ομάδα, στόλος |
Ένα βιβλίο είναι συγκεκριμένο: μπορείς να το πιάσεις και να το δεις. Η γνώση είναι αφηρημένη: μπορείς να μιλήσεις γι' αυτήν, αλλά δεν είναι αντικείμενο που το πιάνεις. Η βιβλιοθήκη, όταν σημαίνει σύνολο βιβλίων, είναι περιληπτικό ουσιαστικό: μία λέξη αναφέρεται σε πολλά βιβλία μαζί.
Το περιληπτικό ουσιαστικό μπορεί να είναι στον ενικό αριθμό, παρότι μιλά για πολλά μέλη: η οικογένεια ταξιδεύει σημαίνει ότι ταξιδεύουν τα μέλη της οικογένειας. Ο ενικός δείχνει ότι αντιμετωπίζουμε την ομάδα ως ένα σύνολο.
Η ομάδα είναι περιληπτικό ουσιαστικό, γιατί ονομάζει πολλά μέλη μαζί. Η συνεργασία είναι αφηρημένο ουσιαστικό, γιατί ονομάζει μια ενέργεια ή σχέση μεταξύ τους. Δεν αρκεί να μην μπορούμε να πιάσουμε κάτι για να το πούμε αφηρημένο: πρώτα ρωτάμε τι ονομάζει η λέξη.
Μια λέξη μπορεί να χρειάζεται το συμφραζόμενο για να την κατατάξουμε σωστά. Η βιβλιοθήκη μπορεί να σημαίνει το έπιπλο ή τον χώρο, οπότε τη χρησιμοποιούμε ως συγκεκριμένο ουσιαστικό, αλλά και το σύνολο των βιβλίων, οπότε τη χρησιμοποιούμε ως περιληπτικό. Κοιτάζουμε πάντοτε τη σημασία της στη φράση.
Πότε γράφουμε κεφαλαίο αρχικό
Το κεφαλαίο δεν περιορίζεται στα ονόματα προσώπων και τόπων. Οι παρακάτω κατηγορίες γράφονται με κεφαλαίο αρχικό γράμμα:
| Κατηγορία | Παραδείγματα |
|---|---|
| Κύρια ονόματα προσώπων, ζώων και τόπων | Μαρία, Μούργος, Ρόδος |
| Ονόματα μηνών | Ιανουάριος, Οκτώβριος |
| Ονόματα ημερών | Δευτέρα, Παρασκευή |
| Ονόματα εορτών | Πάσχα, Χριστούγεννα |
| Εθνικά ονόματα | Έλληνας, Ιταλίδα |
| Τίτλοι λογοτεχνικών έργων και έργων τέχνης | «Το Καπλάνι της Βιτρίνας», «Η Κραυγή» |
| Τιμητικοί τίτλοι | Εξοχότατος, Μακαριότατος |
Στους τίτλους έργων γράφουμε με κεφαλαίο την αρχή του τίτλου και όσα κύρια ονόματα περιέχει· δεν χρειάζεται κεφαλαίο σε κάθε λέξη. Στο «Το Καπλάνι της Βιτρίνας», για παράδειγμα, η λέξη της μένει με μικρό. Το κεφαλαίο αρχικό είναι κανόνας γραφής· για να ξεχωρίσουμε αν ένα ουσιαστικό είναι κύριο ή κοινό, εξετάζουμε επίσης τη σημασία του.
Το Έλληνας είναι εθνικό όνομα και αρχίζει με κεφαλαίο. Το επίθετο ελληνικός, όπως στη φράση ελληνικός χορός, γράφεται συνήθως με μικρό αρχικό.