Γένος, αριθμός, πτώση 🔤
Οι λέξεις που κλίνονται δεν έχουν πάντα την ίδια μορφή. Σύγκρινε ο μικρός κήπος με οι μικροί κήποι: άλλαξαν και το άρθρο και το επίθετο και το ουσιαστικό. Με τέτοιους τύπους φανερώνουμε, ανάλογα με τη λέξη, το γένος, τον αριθμό και την πτώση.
Το γένος
Τα γένη είναι τρία. Για να βρούμε το γένος ενός ουσιαστικού, το δοκιμάζουμε με το άρθρο του στην ονομαστική ενικού:
| Γένος | Άρθρο | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Αρσενικό | ο | ο κήπος |
| Θηλυκό | η | η γέφυρα |
| Ουδέτερο | το | το ποτάμι |
Το ουσιαστικό έχει συγκεκριμένο γραμματικό γένος. Άλλες λέξεις, όπως τα άρθρα και τα επίθετα, παίρνουν τον τύπο που ταιριάζει στο ουσιαστικό: ο ψηλός πύργος, η ψηλή κορυφή, το ψηλό βουνό. Το ρήμα δεν έχει γένος: λέμε ο μαθητής γράφει, η μαθήτρια γράφει, το παιδί γράφει.
Το η γέφυρα είναι θηλυκό και το το αγόρι ουδέτερο ως γραμματικοί τύποι. Βρίσκουμε το γένος από το άρθρο, όχι από το αν κάτι είναι ζωντανό ή από το φύλο του.
Ο αριθμός
Ο αριθμός έχει δύο μορφές:
- Ενικός: μιλάμε για ένα πρόσωπο ή πράγμα, π.χ. η φωτεινή λάμπα.
- Πληθυντικός: μιλάμε για περισσότερα, π.χ. οι φωτεινές λάμπες.
Όταν αλλάζει ο αριθμός, συχνά αλλάζουν μαζί οι τύποι του άρθρου, του επιθέτου και του ουσιαστικού: το κόκκινο μήλο → τα κόκκινα μήλα. Αριθμό έχει και το ρήμα: το παιδί παίζει → τα παιδιά παίζουν.
Στον πληθυντικό, το οι μπορεί να συνοδεύει και αρσενικό (οι φίλοι) και θηλυκό (οι φίλες). Για να βρούμε με σιγουριά το γένος του ουσιαστικού, το γυρίζουμε στον ενικό: ο φίλος, η φίλη.
Η πτώση
Οι λέξεις που έχουν γένος εμφανίζονται σε διαφορετικούς τύπους, τις πτώσεις. Οι τέσσερις πτώσεις είναι ονομαστική, γενική, αιτιατική και κλητική. Οι ερωτήσεις βοηθούν να τις αναγνωρίσουμε, μαζί με τη λειτουργία της λέξης στην πρόταση.
| Πτώση | Τι ρωτάμε ή κάνουμε | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ποιος; τι; | Ο ζωγράφος σχεδιάζει. |
| Γενική | τίνος; ποιανού; | Τα χρώματα του ζωγράφου είναι στο τραπέζι. |
| Αιτιατική | ποιον; τι; | Χαιρετώ τον ζωγράφο. |
| Κλητική | Απευθυνόμαστε σε κάποιον. | Ζωγράφε, έλα κοντά μας! |
Στην ονομαστική βρίσκουμε συχνά ποιος κάνει κάτι, ενώ η αιτιατική μπορεί να δείχνει ποιον αφορά η πράξη. Η γενική στο παράδειγμα δείχνει σε ποιον ανήκουν τα χρώματα. Με την κλητική φωνάζουμε ή προσφωνούμε κάποιον. Η κλητική συνήθως εμφανίζεται χωρίς άρθρο και χωρίζεται συχνά με κόμμα από την υπόλοιπη πρόταση.
Οι πτώσεις στον ενικό και στον πληθυντικό
Κάθε πτώση μπορεί να έχει τύπο και στους δύο αριθμούς. Παρατήρησε πώς κλίνονται ένα αρσενικό, ένα θηλυκό και ένα ουδέτερο ουσιαστικό μαζί με το άρθρο τους:
| Αριθμός και πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ενικός — Ονομαστική | ο φίλος | η φίλη | το βιβλίο |
| Ενικός — Γενική | του φίλου | της φίλης | του βιβλίου |
| Ενικός — Αιτιατική | τον φίλο | τη φίλη | το βιβλίο |
| Ενικός — Κλητική | φίλε | φίλη | βιβλίο |
| Πληθυντικός — Ονομαστική | οι φίλοι | οι φίλες | τα βιβλία |
| Πληθυντικός — Γενική | των φίλων | των φίλων | των βιβλίων |
| Πληθυντικός — Αιτιατική | τους φίλους | τις φίλες | τα βιβλία |
| Πληθυντικός — Κλητική | φίλοι | φίλες | βιβλία |
Ένα ουσιαστικό λοιπόν μπορεί να είναι, για παράδειγμα, αρσενικό, πληθυντικού αριθμού, γενικής πτώσης: των φίλων. Το γένος του παραμένει αρσενικό, ενώ ο αριθμός και η πτώση αλλάζουν ανάλογα με όσα θέλουμε να πούμε. Σε ορισμένα ουσιαστικά δύο πτώσεις έχουν την ίδια μορφή, όπως το βιβλίο στην ονομαστική και την αιτιατική ενικού· τότε κοιτάζουμε και τη θέση της λέξης στην πρόταση για να καταλάβουμε τη λειτουργία της.
Στο Το βιβλίο έπεσε το το βιβλίο είναι ονομαστική: αυτό έπεσε. Στο Διαβάζω το βιβλίο είναι αιτιατική: αυτό διαβάζω. Η κατάληξη από μόνη της δεν αρκεί πάντα.