5.1 Τα μέρη του λόγου 🧩
Όλες οι λέξεις της ελληνικής γλώσσας ανήκουν σε μία από δέκα ομάδες, που λέγονται μέρη του λόγου. Για παράδειγμα, στη φράση «Η μικρή γάτα κοιμάται ήσυχα», το η είναι άρθρο, το μικρή επίθετο, το γάτα ουσιαστικό, το κοιμάται ρήμα και το ήσυχα επίρρημα.
Κλιτά και άκλιτα μέρη του λόγου
Μερικές λέξεις αλλάζουν μορφή όταν τις χρησιμοποιούμε σε διαφορετικές φράσεις. Λέμε «ο φίλος», αλλά «του φίλου»· «γράφω», αλλά «γράψαμε». Αυτές οι λέξεις ανήκουν στα κλιτά μέρη του λόγου. Η αλλαγή της μορφής τους λέγεται κλίση.
Άλλες λέξεις διατηρούν την ίδια μορφή: «Έλα εδώ» και «Μείνε εδώ». Αυτές ανήκουν στα άκλιτα μέρη του λόγου.
| Κλιτά μέρη του λόγου | Παράδειγμα αλλαγής μορφής |
|---|---|
| Άρθρο | ο φίλος — του φίλου |
| Ουσιαστικό | η γάτα — οι γάτες |
| Επίθετο | καλός — καλή — καλό |
| Αντωνυμία | εγώ — εμένα |
| Ρήμα | παίζω — παίζουμε |
| Κλιτή μετοχή | γραμμένος — γραμμένη — γραμμένο |
| Άκλιτα μέρη του λόγου | Παράδειγμα |
|---|---|
| Επίρρημα | εδώ, γρήγορα |
| Σύνδεσμος | και, επειδή |
| Πρόθεση | με, από |
| Επιφώνημα | αχ!, μπράβο! |
| Άκλιτη μετοχή | γράφοντας, γελώντας |
Τα μέρη του λόγου είναι δέκα. Η μετοχή είναι ένα μέρος του λόγου που εμφανίζεται και στους δύο πίνακες, επειδή υπάρχουν κλιτές και άκλιτες μετοχές.
Η ιδιαίτερη περίπτωση της μετοχής
Η μετοχή προέρχεται από ρήμα, αλλά δεν έχει πάντα την ίδια συμπεριφορά.
- Η κλιτή μετοχή αλλάζει μορφή, όπως ένα επίθετο: «ο βαμμένος τοίχος», «η βαμμένη πόρτα», «το βαμμένο θρανίο». Αλλάζει επίσης σε αριθμό: «οι βαμμένοι τοίχοι».
- Η άκλιτη μετοχή μένει ίδια: «Ο Νίκος μπήκε τρέχοντας» και «Η Μαρία μπήκε τρέχοντας». Οι μετοχές αυτού του είδους τελειώνουν σε -οντας ή -ώντας, όπως παίζοντας και μιλώντας.
Όταν απαριθμούμε τα δέκα μέρη του λόγου, λέμε μετοχή μία φορά. Για να αποφασίσουμε αν μια συγκεκριμένη μετοχή είναι κλιτή ή άκλιτη, ελέγχουμε αν μπορεί να αλλάξει μορφή: γραμμένος — γραμμένη, αλλά γράφοντας σε κάθε περίπτωση.