4.4 Σημεία στίξης ✍️

Όταν μιλάμε, κάνουμε παύσεις, ρωτάμε ή δείχνουμε τα συναισθήματά μας με τη φωνή. Στον γραπτό λόγο τα σημεία στίξης βοηθούν τον αναγνώστη να καταλάβει πού σταματά μια σκέψη, πώς συνδέονται τα μέρη της και με ποιον τρόπο διαβάζεται μια φράση. Είναι η τελεία (.), το κόμμα (,), η άνω τελεία (·), η διπλή ή άνω και κάτω τελεία (:), το ερωτηματικό (;), το θαυμαστικό (!), οι παρενθέσεις ( ), το ενωτικό (-), η παύλα (–), η διπλή παύλα (– –), τα εισαγωγικά (« ») και τα αποσιωπητικά (…).

Τελεία, κόμμα και άνω τελεία

Η τελεία (.)

Η τελεία μπαίνει στο τέλος μιας πρότασης και δείχνει ότι η σκέψη ολοκληρώθηκε: Η αυλή γέμισε παιδιά. Χρησιμοποιείται επίσης:

σε συντομογραφίες, όπως π.χ. και μ.Χ.·
στη γραφή της ώρας, όπως 12.30·
για να χωρίζουμε τα ψηφία μεγάλων αριθμών σε ομάδες, όπως 2.450.300.

Το κόμμα (,)

Το κόμμα χωρίζει μέρη μιας πρότασης. Το χρησιμοποιούμε:

Ανάμεσα σε λέξεις που παραθέτουμε χωρίς σύνδεσμο, δηλαδή ασύνδετες λέξεις: Στην τσάντα έβαλα βιβλία, μολύβια, τετράδια και γόμες.
Ανάμεσα σε φράσεις της ίδιας πρότασης: Είδα μια μικρή γάτα, ένα καφέ σκυλί, δύο λευκά περιστέρια.
Ανάμεσα σε ασύνδετες προτάσεις: Ο αέρας δυνάμωσε, τα φύλλα στροβιλίστηκαν, η βροχή άρχισε.
Για να χωρίσουμε μια δευτερεύουσα πρόταση από την κύρια, όταν χρειάζεται να φανούν καθαρά τα δύο μέρη: Όταν τελειώσει η πρόβα, θα γυρίσουμε σπίτι.

Η άνω τελεία (·)

Η άνω τελεία δείχνει παύση μεγαλύτερη από εκείνη του κόμματος και μικρότερη από εκείνη της τελείας. Χωρίζει δύο σκέψεις που συνδέονται στενά: Ο δρόμος ήταν βρεγμένος· είχε βρέξει όλη νύχτα.

Τρεις διαφορετικές παύσεις

Στο «Φώναξα, αλλά δεν άκουσε» το κόμμα χωρίζει μέρη της ίδιας σκέψης. Στο «Φώναξα· δεν άκουσε» η άνω τελεία χωρίζει δύο στενά συνδεδεμένες σκέψεις. Στο «Φώναξα. Δεν άκουσε» η τελεία κλείνει την πρώτη πρόταση.

Διπλή τελεία και εισαγωγικά

Η διπλή τελεία (:) προετοιμάζει τον αναγνώστη για όσα ακολουθούν. Μπαίνει πριν από μια απαρίθμηση: Χρειαζόμαστε τρία πράγματα: χαρτί, κόλλα και ψαλίδι. Μπαίνει επίσης πριν από τα λόγια κάποιου στον ευθύ λόγο: Η δασκάλα είπε: «Αύριο θα επισκεφτούμε το μουσείο».

Τα εισαγωγικά (« ») περικλείουν λόγια που μεταφέρουμε ακριβώς όπως ειπώθηκαν: «Θα σε περιμένω στην είσοδο», μου είπε η Ελένη. Τα βάζουμε επίσης σε τίτλους, όπως Διάβασα το «Καπλάνι της βιτρίνας», ή όταν παραθέτουμε μια έκφραση λέξη προς λέξη: Η φράση «έγινε καπνός» σημαίνει ότι κάποιος έφυγε πολύ γρήγορα.

Η διπλή τελεία μάς προετοιμάζει

Στη φράση «Ο παππούς είπε: «Περάστε μέσα!»», η διπλή τελεία αναγγέλλει ότι ακολουθούν λόγια άλλου προσώπου και τα εισαγωγικά δείχνουν πού αρχίζουν και πού τελειώνουν αυτά τα λόγια.

Ερωτηματικό και θαυμαστικό

Το ερωτηματικό (;) μπαίνει στο τέλος μιας ευθείας ερώτησης: Πού άφησες το ποδήλατο;

Το θαυμαστικό (!) μπαίνει στο τέλος μιας πρότασης που εκφράζει θαυμασμό (Τι όμορφη ζωγραφιά!), διαταγή (Κλείσε την πόρτα!) ή απαγόρευση (Μην αγγίζεις το βάζο!). Μπορεί επίσης να μπει μετά από μια ονοματική φράση σε κλητική: Μαρία!

Ποιο σημείο ταιριάζει;

Μια ευθεία ερώτηση τελειώνει με ελληνικό ερωτηματικό (;), όπως «Θα έρθεις αύριο;». Αν η πρόταση εκφράζει έντονο συναίσθημα ή προσταγή, χρησιμοποιούμε θαυμαστικό (!), όπως «Έλα γρήγορα!».

Παρενθέσεις, ενωτικό και παύλες

Οι παρενθέσεις ( ) περικλείουν μια λέξη, φράση ή πρόταση που παρεμβάλλεται για να δώσει πρόσθετες πληροφορίες: Η Άννα (η ξαδέλφη μου από την Πάτρα) θα μας επισκεφτεί το Σάββατο. Αν αφαιρέσουμε ό,τι βρίσκεται μέσα στις παρενθέσεις, η βασική πρόταση εξακολουθεί να βγάζει νόημα.

Το ενωτικό (-) χρησιμοποιείται στο τέλος μιας γραμμής, όταν μια λέξη δεν χωρά ολόκληρη και τη χωρίζουμε σύμφωνα με τον συλλαβισμό της, όπως καλο- / καίρι. Ενώνει επίσης δύο λέξεις σε μία σύνθετη έκφραση: ταξίδι-αστραπή.

Η παύλα (–) μπαίνει στην αρχή κάθε ατάκας ενός διαλόγου, για να δείξει ότι αλλάζει το πρόσωπο που μιλά:

– Έφερες την μπάλα;
– Ναι, είναι στην τσάντα μου.

Η διπλή παύλα (– –) περικλείει μια φράση που παρεμβάλλεται μέσα σε πρόταση: Η εκδρομή θα γίνει –αν δεν βρέξει– την Παρασκευή.

Ενωτικό ή παύλα;

Το ενωτικό (-) είναι μικρό σημάδι και ενώνει λέξεις ή δείχνει πού χωρίζεται μια λέξη στο τέλος γραμμής. Η παύλα (–) είναι μεγαλύτερη και σηματοδοτεί νέο ομιλητή σε διάλογο. Δύο παύλες μπορούν να περικλείσουν μια παρεμβολή.

Αποσιωπητικά

Τα αποσιωπητικά (…) δείχνουν ότι μια σκέψη ή πρόταση έμεινε ατελείωτη: Αν μπορούσα να ταξιδέψω στο φεγγάρι… Μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε μια απρόσμενη λέξη ή φράση, που λειτουργεί σαν έκπληξη για τον αναγνώστη: Άνοιξα το μεγάλο κουτί και μέσα βρήκα… ένα μικροσκοπικό κουμπί!