4.3 Τόνος και άλλα ορθογραφικά σημεία ✍️

Πού γράφουμε τον τόνο;

Ο τόνος (΄) δείχνει ποια συλλαβή προφέρουμε πιο δυνατά. Τον γράφουμε πάνω από το φωνήεν αυτής της συλλαβής: κήπος, ποδήλατο. Αν η λέξη αρχίζει με κεφαλαίο φωνήεν, ο τόνος γράφεται μπροστά του: Έλενα, Ήλιος.

Τόνο παίρνουν οι λέξεις με δύο ή περισσότερες συλλαβές. Οι μονοσύλλαβες συνήθως μένουν άτονες, όπως φως, γη, με, σου. Τονίζονται όμως οι μονοσύλλαβες ή («ο ένας ή ο άλλος»), πού και πώς, όταν ρωτούν άμεσα ή έμμεσα: Πού μένεις; Δεν ξέρω πού μένεις. Πώς έφτασες; Ρώτησα πώς έφτασες.

Σε ποια συλλαβή μπορεί να βρίσκεται;

Μετράμε τις συλλαβές από το τέλος της λέξης: η τελευταία λέγεται λήγουσα, η προηγούμενη παραλήγουσα και η τρίτη από το τέλος προπαραλήγουσα.

Ο τόνος δεν μπορεί να βρίσκεται πιο μακριά από το τέλος της λέξης από την προπαραλήγουσα. Όταν μια λέξη κλίνεται, ο τόνος της μπορεί να μετακινηθεί: το μάθημα – του μαθήματος, μιλώ – μιλήσαμε.

Πότε τονίζονται οι μικρές αντωνυμίες;

Οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας παίρνουν τόνο όταν, χωρίς αυτόν, θα μπορούσαν να μπερδευτούν με κτητική αντωνυμία. Η κτητική αντωνυμία μένει άτονη:

• Η αδελφή μού έφερε νερό. Η αδελφή έφερε νερό σ' εμένα: μού είναι προσωπική αντωνυμία.
• Η αδελφή μου έφερε νερό. Η δική μου αδελφή έφερε νερό: μου είναι κτητική αντωνυμία.

Όταν δεν υπάρχει τέτοια σύγχυση, ο αδύνατος τύπος της προσωπικής αντωνυμίας δεν τονίζεται: Μας χαιρέτησε. Τι σου είπε;

Ο πρόσθετος τόνος των εγκλιτικών

Οι μικρές, άτονες λέξεις που στηρίζονται στην προηγούμενη λέξη λέγονται εγκλιτικά. Όταν ακολουθούν μια λέξη, μερικές φορές γράφουμε έναν επιπλέον τόνο. Αυτό ονομάζεται έγκλιση του τόνου. Ο πρόσθετος τόνος μπαίνει είτε στη λήγουσα της πρώτης λέξης είτε στο πρώτο από δύο εγκλιτικά.

• Με ρήμα και αδύνατο τύπο αντωνυμίας: φύλαξε + το → φύλαξέ το· δώσε + μου + το → δώσε μού το.
• Με ουσιαστικό ή επίθετο και κτητική αντωνυμία: ο πρόεδρος + μας → ο πρόεδρός μας· η υπέροχη + σας γιορτή → η υπέροχή σας γιορτή.
• Με επίρρημα ή άκλιτη μετοχή και αδύνατο τύπο: δίπλα + μας → δίπλα μας· γυρίζοντας + τα → γυρίζοντάς τα.

Διαλυτικά: δύο φωνήεντα χωριστά

Τα διαλυτικά (¨) γράφονται πάνω από το δεύτερο από δύο γειτονικά φωνήεντα, όταν χρειάζεται να δείξουμε ότι προφέρονται χωριστά και δεν σχηματίζουν μαζί δίψηφο φωνήεν: καΐκι, κοροϊδεύω. Αν το πρώτο φωνήεν έχει τόνο, ο χωρισμός φαίνεται ήδη και δεν βάζουμε διαλυτικά: πλάι, νεράιδα. Όταν το δεύτερο φωνήεν χρειάζεται και τόνο και διαλυτικά, γράφουμε και τα δύο: Μαΐου.

Απόστροφος: ένα φωνήεν λείπει

Η απόστροφος (’) δείχνει ότι παραλείφθηκε ένα φωνήεν: το άλογο → τ’ άλογο, φέρε το → φέρ’ το, θα έρθω → θ’ έρθω. Αυτή η παράλειψη λέγεται απαλοιφή.

Μια λέξη που φαίνεται μονοσύλλαβη μετά την απαλοιφή μπορεί να κρατήσει τον τόνο της: δείξε το → δείξ’ το. Αν όμως ένας ρηματικός τύπος μείνει άτονος μετά την απαλοιφή, δεν μεταφέρουμε τον τόνο στην προηγούμενη λέξη: μου έδωσε → μου ’δωσε.

Υποδιαστολή: ίδιο σημάδι, άλλη δουλειά

Η υποδιαστολή έχει το σχήμα του κόμματος (,), αλλά χρησιμοποιείται μέσα σε αριθμό ή λέξη:

Στο ό,τι δεν αφήνουμε κενό μετά την υποδιαστολή. Σύγκρινε: Φέρε ό,τι βρεις (= οτιδήποτε βρεις)· Είπε ότι θα έρθει (= είπε πως θα έρθει).