4.2 Απαλοιφή φωνήεντος 🔤
Όταν μιλάμε, μερικές φορές ένα φωνήεν χάνεται από μια λέξη ή από το σημείο όπου συναντιούνται δύο λέξεις. Αυτό το φαινόμενο λέγεται απαλοιφή φωνήεντος. Μπορεί να συμβεί όταν δύο φωνήεντα βρίσκονται δίπλα δίπλα, αλλά και όταν ένα φωνήεν βρίσκεται ανάμεσα σε δύο σύμφωνα.
Όταν συναντιούνται δύο φωνήεντα
Μέσα στην ίδια λέξη, το ένα από δύο γειτονικά φωνήεντα μπορεί να χαθεί. Συνήθως χάνεται το ασθενέστερο φωνήεν. Η σειρά από το ισχυρότερο προς το ασθενέστερο είναι:
α > ο > ου > ε > ι
Για παράδειγμα, το Θεόδωρος μπορεί να γίνει Θόδωρος: ανάμεσα στο ε και στο ο χάνεται το ε. Το ξαναέγραψα μπορεί να γίνει ξανάγραψα: ανάμεσα στο α και στο ε χάνεται το ε. Μέσα σε μία λέξη δεν βάζουμε απόστροφο για αυτή την αλλαγή.
Η απαλοιφή δεν είναι κανόνας που εφαρμόζεται πάντοτε. Γι’ αυτό μπορεί να συναντήσεις μορφές με το φωνήεν και μορφές χωρίς αυτό· σε άλλες λέξεις τα γειτονικά φωνήεντα μένουν κανονικά, όπως στο δεκαεφτά.
Στο σύνορο δύο λέξεων
Απαλοιφή μπορεί να γίνει και όταν η πρώτη λέξη τελειώνει σε φωνήεν και η επόμενη αρχίζει από φωνήεν. Μπορεί να χαθεί το τελευταίο φωνήεν της πρώτης λέξης ή το πρώτο της δεύτερης:
| Τι χάνεται | Πριν | Με απαλοιφή |
|---|---|---|
| Το τελικό φωνήεν της πρώτης λέξης | σε είδα | σ’ είδα |
| Το αρχικό φωνήεν της δεύτερης λέξης | θα έρθει | θα ’ρθει |
Στη γραφή, στη θέση του φωνήεντος που χάθηκε βάζουμε απόστροφο (’). Η απαλοιφή ανάμεσα σε δύο λέξεις επίσης δεν είναι υποχρεωτική: μπορούμε να γράψουμε σε είδα ή σ’ είδα, ανάλογα με το πώς θέλουμε να αποδώσουμε τη φράση.
Όταν το φωνήεν βρίσκεται ανάμεσα σε σύμφωνα
Ένα φωνήεν μπορεί να χαθεί και ανάμεσα σε δύο σύμφωνα μέσα στην ίδια λέξη. Για παράδειγμα, το περιπατώ γίνεται περπατώ: χάνεται το ι ανάμεσα στο ρ και στο π. Επειδή η αλλαγή γίνεται μέσα στη λέξη, δεν σημειώνουμε απόστροφο.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί στο τέλος της πρώτης λέξης, πριν από μια άλλη λέξη που αρχίζει από σύμφωνο: πάρε το → πάρ’ το. Εδώ το ε βρίσκεται ανάμεσα στο ρ και στο τ της επόμενης λέξης. Επειδή χάθηκε από το τέλος μιας λέξης, σημειώνουμε απόστροφο.
Απόστροφο γράφουμε μόνο όταν το φωνήεν που χάθηκε βρισκόταν στην αρχή ή στο τέλος μιας λέξης. Αν χάθηκε από το εσωτερικό της ίδιας λέξης, γράφουμε τη νέα μορφή χωρίς απόστροφο: περπατώ, όχι περ’πατώ.
Η ιδιαίτερη γραφή του «μέσα»
Το επίρρημα μέσα έχει μια ειδική γραφή. Όταν ακολουθεί λέξη που αρχίζει από σύμφωνο, γράφουμε μες με τελικό ς και χωρίς απόστροφο: Μες στο δωμάτιο. Όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν, γράφουμε μέσ’ με απόστροφο: Μέσ’ από το παράθυρο.