3.2 Γράμματα 🔤
Όταν μιλάμε, ακούμε φθόγγους. Όταν γράφουμε, χρησιμοποιούμε γράμματα: τα σημεία του γραπτού λόγου που παριστάνουν τους φθόγγους. Στη λέξη τόπι, για παράδειγμα, γράφουμε τ, ό, π, ι για να αποδώσουμε τους φθόγγους [τ], [ο], [π], [ι]. Τα γράμματα της ελληνικής αλφαβήτου είναι 24:
| Κεφαλαία | Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω |
|---|---|
| Πεζά | α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ ν ξ ο π ρ σ/ς τ υ φ χ ψ ω |
Το σ γράφεται ς στο τέλος της λέξης: σεισμός. Η αλλαγή της μορφής του δεν αλλάζει τον φθόγγο του.
Πώς συνδέονται φθόγγοι και γράμματα
Ένας φθόγγος δεν γράφεται πάντοτε με έναν μόνο τρόπο. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στα φωνήεντα:
| Φθόγγος που ακούμε | Γραφή ή γραφές | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| [α] | α | γάτα |
| [ε] | ε, αι | νερό, καιρός |
| [ι] | η, ι, υ, ει, οι, υι | μήλο, φίλος, λύση, κλείνω, τοίχος, υιός |
| [ο] | ο, ω | μόνος, ώρα |
| [ου] | ου | λουλούδι |
Στα σύμφωνα, συνήθως ένα γράμμα αντιστοιχεί σε έναν φθόγγο: κ [κ], π [π], τ [τ], γ [γ], β [β], δ [δ], χ [χ], φ [φ], θ [θ], λ [λ], ρ [ρ], ζ [ζ], σ [σ], μ [μ], ν [ν]. Υπάρχουν όμως και συνδυασμοί γραμμάτων για έναν φθόγγο: γκ ή γγ [γκ], μπ [μπ], ντ [ντ].
Από την προφορά μόνο δεν μπορούμε πάντα να καταλάβουμε ποια γράμματα χρειάζεται μια λέξη. Ο φθόγγος [ι], για παράδειγμα, γράφεται με έξι διαφορετικούς τρόπους. Μαθαίνουμε την ορθογραφία μαζί με τη λέξη.
Δίψηφα: δύο γράμματα για έναν φθόγγο
Δίψηφο λέγεται ο συνδυασμός δύο γραμμάτων που παριστάνει έναν φθόγγο. Αν ο φθόγγος είναι φωνήεν, έχουμε δίψηφο φωνήεν. Αν είναι σύμφωνο, έχουμε δίψηφο σύμφωνο.
| Δίψηφα φωνήεντα | Προφορά | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| ου | [ου] | βουνό |
| αι | [ε] | παιδί |
| ει, οι, υι | [ι] | κλείδι, οικογένεια, υιοθετώ |
| Δίψηφα σύμφωνα | Προφορά | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| μπ | [μπ] | μπότα |
| ντ | [ντ] | ντομάτα |
| γκ, γγ | [γκ] | γκαράζ, άγγελος |
Τα ξ και ψ λέγονται διπλά γράμματα για διαφορετικό λόγο: το καθένα είναι ένα γράμμα που παριστάνει δύο φθόγγους. Το ξ αντιστοιχεί σε [κ] + [σ], όπως στο ξύλο, και το ψ σε [π] + [σ], όπως στο ψωμί.
Η λέξη παιδί έχει πέντε γράμματα (π-α-ι-δ-ί), αλλά τέσσερις φθόγγους: [π]-[ε]-[δ]-[ι]. Τα δύο γράμματα αι αποδίδουν έναν φθόγγο. Στη λέξη ξύλο συμβαίνει το αντίστροφο στην αρχή: το ένα γράμμα ξ αποδίδει δύο φθόγγους.
Οι συνδυασμοί αυ και ευ
Τα αυ και ευ αλλάζουν προφορά ανάλογα με τον φθόγγο που ακολουθεί:
| Συνδυασμός | Στο τέλος λέξης ή πριν από άηχο σύμφωνο | Πριν από φωνήεν ή ηχηρό σύμφωνο |
|---|---|---|
| αυ | [αφ]: αυτός, ταυ | [αβ]: αυλή, αύριο |
| ευ | [εφ]: ευχή | [εβ]: ευωδιά, ευγενικός |
Ένα άηχο σύμφωνο οδηγεί στην προφορά [αφ] ή [εφ]. Ένα ηχηρό σύμφωνο οδηγεί στην προφορά [αβ] ή [εβ]. Πριν από φωνήεν ακούμε επίσης [αβ] ή [εβ].
Στις λέξεις αυτί και αυγό ο ίδιος γραπτός συνδυασμός αυ ακούγεται διαφορετικά: [αφ] πριν από το άηχο τ, [αβ] πριν από το ηχηρό γ. Η γραφή αυ μένει ίδια.
Όμοια σύμφωνα και η προφορά του σ
Μερικές λέξεις γράφονται με δύο ίδια σύμφωνα στη σειρά. Τα ββ, κκ, λλ, μμ, νν, ππ, ρρ, σσ και ττ προφέρονται σαν ένα σύμφωνο: Σάββατο [β], άλλος [λ], γράμμα [μ]. Εξαίρεση είναι το γγ, που προφέρεται [γκ], όπως στο φεγγάρι.
Το σ έχει επίσης μια αλλαγή στην προφορά: πριν από ηχηρό σύμφωνο ακούγεται [ζ], όπως στις λέξεις σβήνω και σμήνος. Στη γραφή παραμένει σ.
Δίφθογγοι: δύο φωνήεντα στην ίδια συλλαβή
Δίφθογγος σχηματίζεται όταν δύο διαφορετικά φωνήεντα προφέρονται μέσα στην ίδια συλλαβή. Συνήθως το ένα ακούγεται [ι] και σπανιότερα [ου]. Τέτοια παραδείγματα είναι το άι στο γάιδαρος, το αη στο αηδόνι και το άου στο φράουλα.
Στο δίψηφο αι της λέξης παιδί δύο γράμματα αποδίδουν έναν φθόγγο, [ε]. Στη δίφθογγο άι της λέξης γάιδαρος ακούγονται δύο διαφορετικά φωνήεντα στην ίδια συλλαβή.