3.1 Φθόγγοι 🔊
Όταν μιλάμε, ενώνουμε ήχους και φτιάχνουμε λέξεις. Τους διαφορετικούς ήχους που χρησιμοποιούμε για να ξεχωρίζουμε τις λέξεις τους λέμε φθόγγους. Όταν γράφουμε, χρησιμοποιούμε γράμματα για να αποδώσουμε αυτές τις λέξεις στο χαρτί ή στην οθόνη. Ο προφορικός λόγος είναι η βασική μορφή της γλώσσας: πρώτα ακούμε και λέμε μια λέξη και έπειτα μπορούμε να τη γράψουμε.
Φθόγγος και γράμμα
Ο φθόγγος ακούγεται και προφέρεται· το γράμμα φαίνεται και γράφεται. Για να δείχνουμε ότι μιλάμε για ήχους, βάζουμε τους φθόγγους σε αγκύλες: [ ]. Για παράδειγμα, η λέξη πόνος προφέρεται με τους φθόγγους [π] – [ο] – [ν] – [ο] – [σ]. Αν αλλάξουμε τον πρώτο φθόγγο [π] σε [τ], ακούμε τη διαφορετική λέξη τόνος.
Η γραφή και η προφορά δεν χωρίζονται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Στη λέξη φως, το γράμμα ω αποδίδει τον φθόγγο [ο]. Στη λέξη κούπα, τα δύο γράμματα ου αποδίδουν μαζί έναν φθόγγο, τον [ου]. Στη λέξη μπάλα, τα δύο γράμματα μπ αποδίδουν στην αρχή της λέξης έναν φθόγγο, τον [μπ]. Άρα δεν μετράμε τα γράμματα για να βρούμε πόσους φθόγγους ακούμε.
Οι αγκύλες δηλώνουν φθόγγο, όχι γράμμα. Τα [ου], [μπ], [ντ] και [γκ] είναι καθένα ένας φθόγγος στον τρόπο παρουσίασης αυτής της γραμματικής, παρότι γράφονται με δύο γράμματα.
Στο βιβλίο αυτό σημειώνουμε τους φθόγγους με ελληνικούς χαρακτήρες μέσα σε αγκύλες, ώστε να διαβάζονται εύκολα. Οι γλωσσολόγοι χρησιμοποιούν και το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο για ακριβέστερη καταγραφή. Εδώ ο όρος «φθόγγοι» αναφέρεται στους ήχους που μπορούν να ξεχωρίσουν τη σημασία των λέξεων· οι ειδικοί τούς ονομάζουν φωνήματα.
Φωνήεντα και σύμφωνα
Η ελληνική γλώσσα, όπως παρουσιάζεται εδώ, έχει 23 φθόγγους: 5 φωνήεντα και 18 σύμφωνα. Η διαφορά τους έχει σχέση με το πώς περνά ο αέρας από το στόμα όταν μιλάμε.
| Ομάδα | Τι συμβαίνει με τον αέρα | Φθόγγοι |
|---|---|---|
| Φωνήεντα | Ο αέρας βγαίνει από το στόμα χωρίς να συναντά εμπόδιο. | [α], [ε], [ι], [ο], [ου] |
| Σύμφωνα | Ο αέρας συναντά κάποιο εμπόδιο. | [π], [μπ], [τ], [ντ], [κ], [γκ], [φ], [β], [θ], [δ], [χ], [γ], [σ], [ζ], [μ], [ν], [λ], [ρ] |
Ακούγεται ο ίδιος φθόγγος [ι] σε λέξεις όπως μήλο, φίλος και λείπει, παρότι τον γράφουμε με η, ι ή ει. Οι πέντε φωνηεντικοί φθόγγοι δεν είναι κατάλογος των γραμμάτων που γράφουμε.
Άηχα και ηχηρά σύμφωνα
Μπορούμε να χωρίσουμε τα σύμφωνα ανάλογα με το αν πάλλονται οι φωνητικές χορδές. Στα άηχα σύμφωνα οι χορδές μένουν ανοιχτές και δεν πάλλονται: ακούγεται μόνο ο αέρας. Στα ηχηρά πλησιάζουν μεταξύ τους και ο αέρας τις κάνει να πάλλονται.
| Άηχα σύμφωνα | Ηχηρά σύμφωνα |
|---|---|
| [π], [τ], [κ], [φ], [θ], [σ], [χ] | [μπ], [ντ], [γκ], [β], [δ], [γ], [ζ], [μ], [ν], [λ], [ρ] |
Μπορείς να ελέγξεις τη διαφορά ακουμπώντας απαλά τα δάχτυλα στον λαιμό σου: πες παρατεταμένα [θ] και μετά [δ]. Στο [δ] αισθάνεσαι έναν μικρό βόμβο, ενώ στο [θ] δεν νιώθεις την ίδια δόνηση. Δοκίμασε επίσης [φ] και [β].
Τα σύμφωνα ανάλογα με τον τρόπο που παράγονται
Ο τρόπος παραγωγής μάς λέει πώς κινείται ο αέρας όταν προφέρουμε ένα σύμφωνο.
| Ομάδα | Πώς παράγεται ο ήχος | Σύμφωνα |
|---|---|---|
| Κλειστά | Ο αέρας σταματά για μια στιγμή πίσω από ένα εμπόδιο και απελευθερώνεται απότομα. | [π], [μπ], [τ], [ντ], [κ], [γκ] |
| Τριβόμενα | Δύο όργανα, όπως η γλώσσα και τα δόντια, πλησιάζουν· ο αέρας περνά ανάμεσά τους με τριβή. | [φ], [β], [θ], [δ], [χ], [γ] |
| Υγρά | Αποτελούν ξεχωριστή ομάδα συμφώνων. | [λ], [ρ] |
| Ρινικά | Ο αέρας βγαίνει από τη μύτη. | [μ], [ν] |
| Συριστικά | Ο αέρας δημιουργεί ήχο σαν συριγμό. | [σ], [ζ] |
Τα κλειστά ακούγονται σαν σύντομο «χτύπημα», επειδή το εμπόδιο ανοίγει ξαφνικά. Αντίθετα, ένα τριβόμενο όπως το [φ] μπορείς να το κρατήσεις: «φφφ…». Στο [μ] μπορείς να αισθανθείς ότι ο αέρας περνά από τη μύτη, κρατώντας τα χείλη κλειστά.
Στην κατάταξη αυτής της γραμματικής τα [σ] και [ζ] λέγονται συριστικά. Μη τα παραλείπεις όταν καταγράφεις όλες τις ομάδες των συμφώνων.
Τα σύμφωνα ανάλογα με τον τόπο που παράγονται
Ο τόπος παραγωγής μάς λέει πού στο στόμα σχηματίζεται το εμπόδιο. Πρόσεξε ποιο μέρος κινείται όταν λες έναν ήχο.
| Ομάδα | Σημείο παραγωγής | Σύμφωνα |
|---|---|---|
| Διχειλικά | Συνεργάζονται τα δύο χείλη. | [π], [μπ], [μ] |
| Χειλοδοντικά | Το κάτω χείλος πλησιάζει ή ακουμπά τα πάνω δόντια. | [φ], [β] |
| Οδοντικά | Η γλώσσα πλησιάζει ή ακουμπά τα δόντια. | [τ], [ντ], [θ], [δ], [σ], [ζ], [λ] |
| Φατνιακά | Η γλώσσα ακουμπά στα φατνία. | [ν], [ρ] |
| Ραχιαία | Η ράχη, δηλαδή το πίσω μέρος της γλώσσας, πλησιάζει ή ακουμπά το πάνω μέρος του στόματος. | [κ], [γκ], [χ], [γ] |
Για παράδειγμα, στο [π] κλείνουν τα χείλη, ενώ στο [φ] το κάτω χείλος πλησιάζει τα πάνω δόντια. Και τα δύο είναι σύμφωνα, αλλά παράγονται σε διαφορετικό τόπο.
Τρεις ερωτήσεις για κάθε σύμφωνο
Το ίδιο σύμφωνο μπορεί να περιγραφεί με τρεις διαφορετικές ερωτήσεις: Πάλλονται οι φωνητικές χορδές; Πώς περνά ο αέρας; Πού σχηματίζεται το εμπόδιο; Έτσι, το [π] είναι άηχο, κλειστό, διχειλικό, ενώ το [β] είναι ηχηρό, τριβόμενο, χειλοδοντικό.
Ο πίνακας συνδυάζει τις τρεις κατατάξεις. Το «—» σημαίνει ότι δεν υπάρχει φθόγγος σε εκείνη τη θέση. Α σημαίνει άηχο και Η ηχηρό.
| Τρόπος | Διχειλικά Α | Διχειλικά Η | Χειλοδοντικά Α | Χειλοδοντικά Η | Οδοντικά Α | Οδοντικά Η | Φατνιακά Α | Φατνιακά Η | Ραχιαία Α | Ραχιαία Η |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Κλειστά | [π] | [μπ] | — | — | [τ] | [ντ] | — | — | [κ] | [γκ] |
| Τριβόμενα | — | — | [φ] | [β] | [θ] | [δ] | — | — | [χ] | [γ] |
| Ρινικά | — | [μ] | — | — | — | — | — | [ν] | — | — |
| Συριστικά | — | — | — | — | [σ] | [ζ] | — | — | — | — |
| Υγρά | — | — | — | — | — | [λ] | — | [ρ] | — | — |