Αναγνωρίζω τα είδη των κειμένων 🧭
Όταν διαβάζουμε ένα κείμενο, αναρωτιόμαστε: Τι θέλει να πετύχει ο συντάκτης του; Μπορεί να θέλει να μας δείξει πώς είναι κάτι, να μας διηγηθεί τι έγινε, να μας βοηθήσει να κάνουμε κάτι ή να μας πείσει για μια άποψη. Από αυτόν τον σκοπό ξεκινά η αναγνώριση του είδους του κειμένου. Μας βοηθούν επίσης τα ρήματα, οι λέξεις που συνδέουν τις προτάσεις και η σειρά των πληροφοριών.
Περιγραφή: δείχνω πώς είναι κάτι 🎨
Με την περιγραφή παρουσιάζουμε τα χαρακτηριστικά ενός προσώπου, ζώου, αντικειμένου ή τόπου, ώστε ο αναγνώστης να σχηματίσει μια εικόνα. Μπορούμε να ξεκινήσουμε από τη γενική εντύπωση και έπειτα να προσθέσουμε λεπτομέρειες: σχήμα, μέγεθος, χρώμα, υλικό ή θέση.
Παράδειγμα: «Η σχολική βιβλιοθήκη είναι φωτεινή. Δίπλα στο παράθυρο στέκονται χαμηλά ξύλινα ράφια, ενώ στο κέντρο υπάρχουν στρογγυλά τραπέζια με πολύχρωμες καρέκλες».
Στην περιγραφή συναντάμε συχνά:
- παροντικούς χρόνους, κυρίως ενεστώτα (είναι, στέκονται, υπάρχουν), επειδή παρουσιάζουμε πώς είναι κάτι·
- τοπικά επιρρήματα και άλλες εκφράσεις θέσης (δίπλα στο παράθυρο, στο κέντρο)·
- επίθετα (φωτεινή, χαμηλά, ξύλινα, πολύχρωμες), που κάνουν την εικόνα πιο συγκεκριμένη και ζωντανή.
Η περιγραφή απαντά κυρίως στην ερώτηση «Πώς είναι;». Μια σειρά χαρακτηριστικών χωρίς σαφή σειρά μπορεί να μπερδέψει τον αναγνώστη· γι’ αυτό οργανώνουμε τις λεπτομέρειες, για παράδειγμα από το γενικό στο ειδικό ή από αριστερά προς τα δεξιά.
Αφήγηση: διηγούμαι τι συνέβη 📖
Με την αφήγηση παρουσιάζουμε γεγονότα που εξελίσσονται στον χρόνο. Ο αναγνώστης μαθαίνει ποιος έκανε κάτι, πού και πότε έγινε, τι ακολούθησε και πώς τελείωσε.
Παράδειγμα: «Χθες η τάξη μας επισκέφθηκε το μουσείο. Πρώτα παρακολουθήσαμε μια ξενάγηση. Καθώς περνούσαμε από την τελευταία αίθουσα, ανακαλύψαμε ένα παλιό παιχνίδι. Έπειτα σχεδιάσαμε τα δικά μας παιχνίδια».
Στην αφήγηση χρησιμοποιούμε συχνά:
- παρελθοντικούς χρόνους: τον παρατατικό (περνούσαμε) και τον αόριστο (επισκέφθηκε, ανακαλύψαμε)·
- ρήματα δράσης (μπήκαμε, βρήκαμε, σχεδιάσαμε), που προχωρούν την ιστορία·
- χρονικά επιρρήματα και χρονικούς συνδέσμους·
- χρονικές προτάσεις, καθώς και ουσιαστικά και επίθετα που βοηθούν να φανταστούμε πρόσωπα, χώρους και σκηνές.
Η αφήγηση απαντά κυρίως στην ερώτηση «Τι έγινε;». Οι χρονικές λέξεις μάς βοηθούν να παρακολουθήσουμε τη σειρά των γεγονότων.
Το ότι ένα κείμενο αναφέρει έναν τόπο δεν σημαίνει πως είναι περιγραφή. Αν κυρίως διηγείται διαδοχικές πράξεις, είναι αφήγηση. Αν κυρίως παρουσιάζει χαρακτηριστικά και θέσεις, είναι περιγραφή.
Οδηγίες: εξηγώ τι να κάνουμε 🛠️
Ένα κείμενο οδηγιών μάς καθοδηγεί για να πετύχουμε έναν στόχο: να φτιάξουμε κάτι, να χρησιμοποιήσουμε μια συσκευή ή να ακολουθήσουμε μια διαδικασία. Οι συνταγές, οι κανόνες ενός παιχνιδιού και οι οδηγίες κατασκευής είναι συνηθισμένα παραδείγματα.
Παράδειγμα: «Για να φτιάξεις έναν σελιδοδείκτη, πρώτα κόψε μια λωρίδα χαρτονιού. Ύστερα ζωγράφισε τη μία πλευρά. Τέλος, άφησε τα χρώματα να στεγνώσουν».
Οι πράξεις παρουσιάζονται βήμα βήμα και με τη σωστή χρονική σειρά. Συχνά βλέπουμε λέξεις όπως πρώτα, ύστερα, τέλος. Τα ρήματα μπορεί να βρίσκονται:
| Τρόπος διατύπωσης | Παράδειγμα οδηγίας |
|---|---|
| Στην οριστική ενεστώτα | «Κόβουμε το χαρτόνι.» |
| Στην προστακτική | «Κόψε το χαρτόνι.» |
| Στην υποτακτική | «Να κόψεις το χαρτόνι.» |
Και οι τρεις διατυπώσεις μπορούν να δώσουν οδηγία. Για να αναγνωρίσουμε το είδος, εξετάζουμε τον σκοπό και τη σειρά των ενεργειών, όχι μόνο τον τύπο ενός ρήματος.
Επιχειρήματα: στηρίζω μια άποψη 💬
Σε ένα κείμενο επιχειρημάτων ο συντάκτης διατυπώνει μια άποψη και προσπαθεί να πείσει τον αναγνώστη. Δεν αρκεί να πει τι πιστεύει· εξηγεί γιατί το πιστεύει με λόγους που συνδέονται με την άποψή του. Αυτοί οι λόγοι λέγονται επιχειρήματα.
Παράδειγμα: «Το σχολείο μας χρειάζεται περισσότερα δέντρα στην αυλή. Τα δέντρα προσφέρουν σκιά, επειδή τα φύλλα τους περιορίζουν τον δυνατό ήλιο. Επιπλέον, ο χώρος θα γίνει πιο ευχάριστος για το διάλειμμα. Γι’ αυτό αξίζει να οργανώσουμε μια δεντροφύτευση».
Συχνά χρησιμοποιούμε ενεστώτα (χρειάζεται, προσφέρουν) και αιτιολογικές προτάσεις (επειδή τα φύλλα τους περιορίζουν τον δυνατό ήλιο). Εκθέτουμε τα επιχειρήματα σε λογική σειρά: παρουσιάζουμε καθαρά την άποψη, δίνουμε σχετικούς λόγους και μπορούμε να κλείσουμε με ένα συμπέρασμα ή μια πρόταση. Λέξεις όπως επιπλέον και γι’ αυτό δείχνουν πώς συνδέονται οι σκέψεις.
Η φράση «Θέλω περισσότερα δέντρα» εκφράζει επιθυμία. Η φράση «Τα δέντρα προσφέρουν σκιά στην αυλή» δίνει έναν λόγο που μπορεί να στηρίξει αυτή την επιθυμία.
Τι πετυχαίνει κάθε είδος κειμένου; 🎯
Η περιγραφή και η αφήγηση ανήκουν στον αναφορικό λόγο. Οι οδηγίες και τα επιχειρήματα ανήκουν στον κατευθυντικό λόγο.
| Είδος | Κύριος σκοπός | Ερώτηση που μας βοηθά |
|---|---|---|
| Περιγραφή | Παρουσιάζει χαρακτηριστικά | «Πώς είναι;» |
| Αφήγηση | Παρουσιάζει γεγονότα | «Τι έγινε;» |
| Οδηγίες | Καθοδηγεί μια πράξη | «Τι κάνω και με ποια σειρά;» |
| Επιχειρήματα | Στηρίζει μια άποψη για να πείσει | «Τι πιστεύει και γιατί;» |
Για έναν σχολικό κήπο μπορούμε να περιγράψουμε τα φυτά του, να αφηγηθούμε πώς τον φτιάξαμε, να δώσουμε οδηγίες για το πότισμα ή να υποστηρίξουμε γιατί χρειάζεται φροντίδα. Το θέμα μένει ίδιο· αλλάζει ο σκοπός του κειμένου.
Όταν τα είδη συνδυάζονται 🔀
Ένα κείμενο μπορεί να υπηρετεί περισσότερους από έναν σκοπούς. Μια πρόσκληση για εκδρομή μπορεί να περιγράφει τον προορισμό και συγχρόνως να παραθέτει λόγους για να συμμετάσχουμε. Μια αφήγηση μπορεί για λίγες προτάσεις να περιγράφει τον χώρο όπου έγιναν τα γεγονότα.
Για να το αναγνωρίσουμε, κοιτάζουμε τι κάνει κυρίως το κείμενο. Έπειτα εντοπίζουμε όσα σημεία έχουν άλλη λειτουργία. Δεν στηριζόμαστε σε μία μόνο λέξη: ένας αόριστος, ένα επίθετο ή ένα επειδή από μόνο του δεν καθορίζει το είδος. Συνδυάζουμε τον σκοπό, το περιεχόμενο, τη σειρά των ιδεών και τα γλωσσικά γνωρίσματα.