Τι κάνω με τα λόγια; 🗣️
Τα λόγια μας κάνουν πράξεις
Με τη γλώσσα περιγράφουμε έναν τόπο ή αφηγούμαστε τι συνέβη. Μπορούμε όμως και να κάνουμε κάτι μιλώντας: να ευχηθούμε, να υποσχεθούμε, να ζητήσουμε βοήθεια ή να επαινέσουμε έναν φίλο. Αυτές οι ενέργειες λέγονται λεκτικές πράξεις.
Για να καταλάβουμε μια λεκτική πράξη, προσέχουμε τι θέλει να πετύχει ο ομιλητής, σε ποιον μιλά και σε ποια περίσταση. Αν πούμε «Θα φέρω αύριο το βιβλίο», μπορεί απλώς να πληροφορούμε κάποιον. Αν προσθέσουμε «Σου το υπόσχομαι», αναλαμβάνουμε μια δέσμευση.
Το «Ευχαριστώ!» δεν περιγράφει την ευγνωμοσύνη μας· την εκφράζει την ίδια στιγμή που το λέμε. Το ίδιο συμβαίνει όταν χαιρετάμε ή συγχαίρουμε κάποιον.
Εύχομαι 🎈
Με την ευχή εκφράζουμε ότι θέλουμε να συμβεί κάτι καλό σε κάποιον. Συχνά χρησιμοποιούμε σύντομες, καθιερωμένες φράσεις. Η επιλογή τους εξαρτάται από την περίσταση.
| Περίσταση | Τι μπορούμε να πούμε |
|---|---|
| Αρχή της σχολικής χρονιάς | «Καλή σχολική χρονιά!» |
| Πριν από έναν αγώνα ή μια εξέταση | «Καλή επιτυχία!» |
| Γενέθλια ή ονομαστική γιορτή | «Χρόνια πολλά!» |
| Γιορτές | «Καλά Χριστούγεννα!», «Καλό Πάσχα!», «Καλή χρονιά!» |
| Άφιξη κάποιου | «Καλώς ήρθες!» |
| Αναχώρηση | «Καλό ταξίδι!» |
| Αγορά ενός καινούριου αντικειμένου | «Με γεια!», «Καλορίζικο!» |
| Γάμος | «Να ζήσετε!» |
| Γέννηση παιδιού | «Να σας ζήσει!» |
| Ασθένεια | «Περαστικά!», «Καλή ανάρρωση!» |
| Θάνατος αγαπημένου προσώπου | «Συλλυπητήρια», «Καλό κουράγιο» |
| Επιτυχία ή απόκτηση πτυχίου | «Συγχαρητήρια!», «Καλή σταδιοδρομία!» |
Ευχές λέμε και σε συνηθισμένες στιγμές: «Καλή όρεξη!» πριν από το φαγητό, «Καλή ξεκούραση!» σε κάποιον που σχολάει ή «Καλό Σαββατοκύριακο!» την Παρασκευή. Δεν ταιριάζει κάθε ευχή σε κάθε περίσταση: σε κάποιον που είναι άρρωστος λέμε «Περαστικά», ενώ για μια επιτυχία λέμε «Συγχαρητήρια».
Υπόσχομαι και δηλώνω 🤝
Όταν υπόσχομαι, δεσμεύομαι ότι θα κάνω κάτι. Συχνά χρησιμοποιώ μέλλοντα χρόνο: «Αύριο θα σε βοηθήσω με την αφίσα». Μπορώ επίσης να χρησιμοποιήσω το ρήμα υπόσχομαι και έπειτα να με ρήμα στην υποτακτική: «Υπόσχομαι να σε βοηθήσω αύριο».
Όταν δηλώνω, παρουσιάζω κάτι ως γεγονός, γνώμη ή προσωπική κατάσταση: «Η βιβλιοθήκη ανοίγει στις εννέα», «Μου αρέσουν οι χάρτες». Στις δηλώσεις χρησιμοποιούμε συνήθως την οριστική.
Το «Θα πάω στο γήπεδο» μπορεί να είναι απλή πληροφορία για ένα σχέδιο. Το «Σου υπόσχομαι ότι θα πάω μαζί σου» είναι υπόσχεση, επειδή δεσμεύομαι απέναντί σου.
Συμβουλεύω 💡
Με μια συμβουλή προτείνουμε σε κάποιον τι θα τον ωφελήσει. Συχνά χρησιμοποιούμε την προστακτική, όπως «Ξεκουράσου λίγο». Μπορούμε επίσης να χρησιμοποιήσουμε υποτακτική: «Να ξεκουραστείς λίγο». Λέξεις όπως «καλύτερα» ή «θα σε βοηθούσε» κάνουν την πρόταση πιο ήπια: «Καλύτερα να ρωτήσεις τη δασκάλα».
Η συμβουλή αφορά το καλό του άλλου. Η φράση «Φόρεσε καπέλο, γιατί ο ήλιος είναι δυνατός» εξηγεί και τον λόγο της συμβουλής.
Παρακαλώ και ζητώ 🙏
Με μια παράκληση ζητούμε από κάποιον να κάνει κάτι για εμάς. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε προστακτική μαζί με το «παρακαλώ»: «Δώσε μου το μολύβι, σε παρακαλώ». Συχνά επιλέγουμε ερώτηση: «Μπορείς να μου δώσεις το μολύβι;». Σε έναν ενήλικο που δεν γνωρίζουμε καλά, ταιριάζει ένας πιο ευγενικός τρόπος: «Θα μπορούσατε να μου δώσετε ένα μολύβι, παρακαλώ;».
Η ευγένεια φαίνεται τόσο στις λέξεις όσο και στον τόνο της φωνής. Το «παρακαλώ», μια ήρεμη διατύπωση και ο κατάλληλος τύπος προσφώνησης βοηθούν τον συνομιλητή να καταλάβει ότι πρόκειται για αίτημα.
Διατάζω και απαγορεύω ⛔
Με μια διαταγή λέμε σε κάποιον να κάνει κάτι και περιμένουμε να το εκτελέσει: «Σταθείτε στη σειρά!». Η προστακτική είναι συνηθισμένη, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί και υποτακτική: «Να σταθείτε στη σειρά!». Η διαταγή έχει πιο υποχρεωτικό χαρακτήρα από τη συμβουλή ή την παράκληση.
Με μια απαγόρευση λέμε ότι κάτι δεν επιτρέπεται: «Μην αγγίζετε τα εκθέματα» ή «Να μην μπείτε στην αίθουσα χωρίς άδεια». Για να εκφράσουμε άρνηση σε τέτοιες οδηγίες, χρησιμοποιούμε μη(ν): «Μην τρέχεις στον διάδρομο».
| Τι θέλω να πετύχω; | Παράδειγμα | Συνηθισμένος τρόπος |
|---|---|---|
| Να δεσμευτώ | «Θα επιστρέψω την μπάλα». | Μέλλοντας ή «υπόσχομαι» + υποτακτική |
| Να δηλώσω κάτι | «Η προπόνηση αρχίζει στις πέντε». | Οριστική |
| Να συμβουλέψω | «Πάρε μαζί σου νερό». | Προστακτική ή υποτακτική |
| Να παρακαλέσω | «Μπορείς να με περιμένεις;» | Ερώτηση ή ευγενική προστακτική |
| Να διατάξω | «Μπείτε τώρα μέσα!» | Προστακτική ή υποτακτική |
| Να απαγορεύσω | «Μην πετάτε χαρτιά κάτω». | «Μη(ν)» με κατάλληλο τύπο ρήματος |
Το «Κλείσε το παράθυρο» μπορεί να είναι συμβουλή, αν κάνει κρύο, παράκληση, αν δεν το φτάνω, ή διαταγή, αν μιλά κάποιος που δίνει οδηγίες. Η περίσταση και ο τρόπος που το λέμε καθορίζουν το νόημα.
Δείχνω φιλική και ευγενική διάθεση 😊
Με τα λόγια μας μπορούμε να δείξουμε έπαινο («Οργάνωσες πολύ καλά την ομάδα!»), συμπάθεια («Λυπάμαι που στενοχωρήθηκες») ή ενθάρρυνση («Μπράβο για την προσπάθεια· συνέχισε!»). Έτσι φανερώνουμε πώς νιώθουμε για τον άλλον και βοηθούμε την επικοινωνία μας.
Ένας έπαινος ταιριάζει όταν αναγνωρίζουμε μια προσπάθεια ή επιτυχία. Η συμπάθεια ταιριάζει όταν κάποιος δυσκολεύεται. Διαλέγουμε λόγια κατάλληλα για το πρόσωπο και τη στιγμή: σε έναν φίλο μιλάμε συχνά πιο άμεσα, ενώ σε έναν άγνωστο πιο τυπικά.