Διατροφική ετικέτα 🏷️

6.6.1 Τι είναι η ετικέτα

Η ετικέτα τροφίμου είναι κάθε γραπτή ή έντυπη ένδειξη, εμπορικό σήμα, εικόνα ή άλλη περιγραφή που βρίσκεται πάνω στη συσκευασία ή είναι προσαρτημένη σε αυτή. Αποτελεί την «ταυτότητα» του τροφίμου: μας βοηθά να μάθουμε τι αγοράζουμε, τι περιέχει και πώς πρέπει να το διατηρήσουμε ή να το χρησιμοποιήσουμε.

6.6.2 Γιατί είναι χρήσιμη

Η σωστή ανάγνωση της ετικέτας μάς επιτρέπει να συγκρίνουμε παρόμοια προϊόντα και να κάνουμε συνειδητές επιλογές ανάλογα με τις ανάγκες μας. Μπορούμε, για παράδειγμα, να ελέγξουμε τα συστατικά, τα αλλεργιογόνα, τη θρεπτική αξία, την ποσότητα και τον χρόνο διατήρησης ενός τροφίμου πριν το βάλουμε στο καλάθι μας.

6.6.3 Ποιες πληροφορίες βρίσκουμε στην ετικέτα

Μια ετικέτα προσυσκευασμένου τροφίμου μπορεί να περιλαμβάνει:

• την ονομασία πώλησης ή την ονομασία του τροφίμου,
• τον κατάλογο συστατικών και τυχόν πρόσθετα,
• την ποσότητα ορισμένων συστατικών,
• την καθαρή ποσότητα ή το καθαρό βάρος,
• την ημερομηνία «ανάλωση έως» ή «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από»,
• τις συνθήκες διατήρησης και τις οδηγίες χρήσης,
• το όνομα και τη διεύθυνση του παρασκευαστή, συσκευαστή ή πωλητή,
• τον τόπο παραγωγής ή προέλευσης,
• τις αλλεργιογόνες ουσίες,
• τον αριθμό παρτίδας,
• τη διατροφική δήλωση,
• όπου χρειάζεται, τον αλκοολικό τίτλο.

Στην κυπριακή αγορά οι υποχρεωτικές ενδείξεις των προσυσκευασμένων τροφίμων αναγράφονται στα ελληνικά. Η ίδια συσκευασία μπορεί να δίνει τις πληροφορίες και σε άλλες γλώσσες.

Ονομασία προϊόντος και ονομασία τροφίμου

Η ονομασία προϊόντος είναι η εμπορική ονομασία που επιλέγει ο παρασκευαστής για την προώθησή του. Μπορεί να είναι φανταστική και δεν φανερώνει πάντοτε τη σύνθεσή του.

Η ονομασία τροφίμου περιγράφει τι είναι πραγματικά το προϊόν. Μπορεί να δίνει πληροφορίες για την κατηγορία, το σχήμα, τα συστατικά ή τον τρόπο επεξεργασίας του. Η φράση «γιαούρτι με φράουλες», για παράδειγμα, δείχνει ότι οι φράουλες αποτελούν συστατικό του τροφίμου. Μια αναφορά μόνο σε «γεύση φράουλα» δεν σημαίνει απαραίτητα το ίδιο.

Κατάλογος συστατικών

Τα συστατικά είναι τα βασικά υλικά και τα πρόσθετα που χρησιμοποιήθηκαν για την παρασκευή του τροφίμου. Στον κατάλογο εμφανίζονται σε φθίνουσα σειρά ποσότητας: πρώτο γράφεται εκείνο που υπάρχει σε μεγαλύτερη ποσότητα και ακολουθούν τα υπόλοιπα από το περισσότερο προς το λιγότερο.

Έτσι, ακόμη και όταν δεν αναγράφονται όλα τα ποσοστά, η σειρά μάς βοηθά να καταλάβουμε ποια υλικά κυριαρχούν. Όταν ένα συστατικό προβάλλεται στην ονομασία, συνήθως αναγράφεται και η ποσότητά του. Για παράδειγμα, σε ένα τρόφιμο που ονομάζεται «ψωμί ολικής άλεσης και σίκαλης» αναζητούμε τα αντίστοιχα ποσοστά στον κατάλογο.

Τα αλλεργιογόνα δηλώνονται ώστε όποιος έχει αλλεργία να μπορεί να ελέγχει αν το τρόφιμο είναι κατάλληλο γι’ αυτόν. Οι ενδείξεις «περιέχει» και «μπορεί να περιέχει» δεν είναι ίδιες: η πρώτη δηλώνει συστατικό του προϊόντος, ενώ η δεύτερη προειδοποιεί για πιθανή παρουσία του.

Πρόσθετα τροφίμων

Τα πρόσθετα τροφίμων προστίθενται κατά την παραγωγή για συγκεκριμένο τεχνολογικό σκοπό, όπως η συντήρηση ή η βελτίωση της υφής. Δεν προορίζονται να καταναλωθούν μόνα τους. Δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία οι αρωματικές ύλες και τα θρεπτικά συμπληρώματα, όπως οι βιταμίνες και τα μεταλλικά στοιχεία.

Στον κατάλογο συστατικών ένα πρόσθετο μπορεί να εμφανίζεται:

1. με το γράμμα Ε και έναν αριθμό, όπως Ε500,
2. με την ονομασία του, όπως «διττανθρακικό νάτριο»,
3. με τη λειτουργία του στο τρόφιμο, όπως «ρυθμιστής οξύτητας».

Ο κωδικός Ε είναι ευρωπαϊκός τρόπος αναγνώρισης ενός προσθέτου· δεν σημαίνει από μόνος του ότι το τρόφιμο είναι επικίνδυνο.

Ισχυρισμοί διατροφής και υγείας

Ο ισχυρισμός διατροφής αναφέρεται στην ενέργεια ή σε ένα θρεπτικό συστατικό που περιέχεται, δεν περιέχεται ή υπάρχει σε μειωμένη ή αυξημένη ποσότητα. Παραδείγματα είναι οι φράσεις «χωρίς ζάχαρη», «χαμηλό σε λιπαρά», «πλούσιο σε φυτικές ίνες» και «υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη».

Οι φράσεις αυτές έχουν συγκεκριμένα κριτήρια. Ενδεικτικά, «χωρίς ζάχαρη» σημαίνει λιγότερο από 0,5 g σακχάρων ανά 100 g, ενώ «χωρίς λίπος» σημαίνει λιγότερο από 0,5 g λίπους ανά 100 g ή 100 ml. Η ένδειξη «light» δηλώνει μείωση τουλάχιστον 30% σε ένα χαρακτηριστικό σε σύγκριση με το αντίστοιχο πλήρες προϊόν. Γι’ αυτό χρειάζεται να ελέγχουμε ποιο χαρακτηριστικό έχει μειωθεί και να συγκρίνουμε ολόκληρη τη διατροφική δήλωση.

Ο ισχυρισμός υγείας συνδέει ένα τρόφιμο ή συστατικό του με κάποια λειτουργία ή πλευρά της υγείας, όπως η συμβολή του ασβεστίου στην ανάπτυξη των οστών. Επομένως, ο ισχυρισμός διατροφής λέει κυρίως τι περιέχει το τρόφιμο, ενώ ο ισχυρισμός υγείας αναφέρεται στο πώς σχετίζεται αυτό με την υγεία.

Ημερομηνίες: ασφάλεια και ποιότητα

Οι δύο συνηθέστερες ενδείξεις ημερομηνίας έχουν διαφορετική σημασία:

Η σωστή κατανόηση αυτών των ενδείξεων προστατεύει την υγεία, βοηθά στην εξοικονόμηση χρημάτων και περιορίζει τη σπατάλη τροφίμων. Ακολουθούμε πάντοτε και τις συνθήκες διατήρησης, επειδή η ημερομηνία δεν έχει νόημα αν το προϊόν δεν φυλάχθηκε όπως αναγράφεται.

Διατροφική δήλωση

Η διατροφική δήλωση δίνει συνήθως τις τιμές ανά 100 g ή ανά 100 ml, ώστε να μπορούμε να συγκρίνουμε προϊόντα στην ίδια βάση. Περιλαμβάνει την ενέργεια σε kJ και kcal και ποσότητες όπως λίπος, κορεσμένα λιπαρά, υδατάνθρακες, σάκχαρα, πρωτεΐνη και αλάτι ή νάτριο. Μπορεί επίσης να δίνει προαιρετικά τιμές ανά μερίδα και πληροφορίες για φυτικές ίνες, είδη λιπαρών, άμυλο, βιταμίνες ή μεταλλικά στοιχεία.

Για μια σωστή σύγκριση:

1. ελέγχουμε αν οι αριθμοί δίνονται ανά 100 g, ανά 100 ml ή ανά μερίδα,
2. συγκρίνουμε την ίδια ποσότητα στα δύο προϊόντα,
3. παρατηρούμε όχι μόνο τις θερμίδες αλλά και τα σάκχαρα, τα κορεσμένα λιπαρά, το αλάτι και όσα άλλα σχετίζονται με την επιλογή μας,
4. υπολογίζουμε πόσο από το προϊόν καταναλώνουμε πραγματικά.

Παράδειγμα: αν η ετικέτα δίνει 8 g σακχάρων ανά 100 g και η μερίδα είναι 30 g, τότε η μερίδα περιέχει $8 \times 30 / 100 = 2{,}4$ g σακχάρων.

Ενδεικτικές ημερήσιες προσλήψεις

Οι ενδεικτικές ημερήσιες προσλήψεις παρουσιάζουν πόσο συμβάλλει μια ποσότητα τροφίμου στη συνολική ημερήσια πρόσληψη ενέργειας και ορισμένων θρεπτικών συστατικών. Στη συσκευασία μπορεί να εμφανίζονται ως ποσοστά ανά μερίδα για την ενέργεια, τα λιπαρά, τα κορεσμένα λιπαρά, τα σάκχαρα και το αλάτι.

Οι τιμές αυτές είναι σημεία αναφοράς για έναν μέσο ενήλικα και όχι προσωπικός στόχος για κάθε άνθρωπο. Επειδή οι ανάγκες αλλάζουν ανάλογα με την ηλικία, το σώμα και τη δραστηριότητα, ένας μαθητής δεν πρέπει να θεωρεί ότι η συσκευασία καθορίζει ακριβώς τις δικές του ανάγκες.

Επισημάνσεις στην μπροστινή όψη

Στο μπροστινό μέρος της συσκευασίας μπορεί να υπάρχουν σύμβολα ή σύντομες ενδείξεις για:

• τη θρεπτική σύσταση,
• τη γεωργική ή τοπική προέλευση,
• ειδικές διατροφικές επιλογές ή απαιτήσεις, όπως «χορτοφαγικό» ή «χωρίς γλουτένη».

Ένα σύστημα που μπορεί να συναντήσουμε είναι το Nutri-Score. Χρησιμοποιεί πέντε γράμματα και χρώματα, από το πράσινο Α για καλύτερη συνολική διατροφική αξιολόγηση έως το σκούρο πορτοκαλί ή κόκκινο Ε για χαμηλότερη αξιολόγηση. Προσφέρει μια γρήγορη συνοπτική εικόνα, αλλά δεν αντικαθιστά τον κατάλογο συστατικών και τη διατροφική δήλωση.

Πώς διαβάζουμε πρακτικά μια ετικέτα

Μια χρήσιμη σειρά ελέγχου είναι η εξής:

1. Διαβάζουμε την ονομασία του τροφίμου και την καθαρή ποσότητα.
2. Ελέγχουμε τον κατάλογο συστατικών, ιδιαίτερα τα πρώτα συστατικά και τα αλλεργιογόνα.
3. Βρίσκουμε την ημερομηνία και ξεχωρίζουμε αν γράφει «ανάλωση έως» ή «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από».
4. Διαβάζουμε τις συνθήκες συντήρησης και τις οδηγίες χρήσης.
5. Μελετούμε τη διατροφική δήλωση στην ίδια βάση ποσότητας όταν συγκρίνουμε προϊόντα.
6. Εξετάζουμε προσεκτικά τους διατροφικούς ισχυρισμούς, την προέλευση, τον παραγωγό ή εισαγωγέα και άλλες σχετικές σημάνσεις.

Μπορεί επίσης να υπάρχουν λογότυπο βιολογικής πιστοποίησης, ένδειξη για γενετικά τροποποιημένα συστατικά, ενδεικτικές ημερήσιες προσλήψεις και ραβδωτός κώδικας. Καμία μεμονωμένη ένδειξη δεν περιγράφει από μόνη της ολόκληρο το τρόφιμο. Η πιο ενημερωμένη επιλογή προκύπτει όταν συνδυάζουμε όλες τις βασικές πληροφορίες της ετικέτας.